اگر با هر کشف تازهای دربارهٔ کیهان هیجانزده میشوید، شاید ۲۵ نوامبر برای شما روز مهمی بوده باشد. در همین روز بود که ناسا مونتاژ نهایی «تلسکوپ نانسی گریس رومن» را به پایان رساند. آن روز، دو بخش اصلی این تلسکوپ قدرتمند در اتاق تمیز بزرگ مرکز پرواز فضایی گادرد به یکدیگر متصل شدند. این پیشرفت به این معناست که تلسکوپ احتمالاً برای پرتاب در پاییز ۲۰۲۶ آماده خواهد بود.
این تلسکوپ تنها دو ابزار علمی دارد: «ابزار میدانِ دید گسترده» (WFI) و «ابزار تاجنگار» (CGI). ابزار میدانگسترده آن، نمایی صد برابر وسیعتر از میدان دید هابل ارائه میدهد و ابزار تاجنگارش میتواند در هنگام مطالعهٔ سیارات فراخورشیدی و دیسکهای در حال شکلگیری آنان، نور خیرهکنندهٔ ستارهٔ میزبان را مسدود کند. اهداف علمی اصلی رومن شامل مطالعهٔ انرژی تاریک، تکمیل سرشماری سیارات فراخورشیدی، کشف سیاهچالههای نخستین، و تصویربرداری مستقیم از سیارات فراخورشیدی نزدیک و طیف آنها با استفاده از تاجنگار است.
این روزها برای انسانهای اندیشمند در سراسر جهان که دلمشغول پیشرفت، بهویژه پیشرفت علمیاند، دوران دشواری است. دولت کنونی آمریکا رویکردی آشکارا ضدعلمی در پیش گرفته و حتی تهدید کرده بود که این تلسکوپ تقریباً تکمیلشده را لغو میکند. اما هر چیزی سرانجام میگذرد و شاید تهدید شتابزدهٔ رئیسجمهور برای توقف پروژهای که میلیاردها دلار صرف آن شده، در نهایت بینتیجه بماند.
ناسا از سوی این دولت فشارهای زیادی را تحمل کرده و طبیعی است که برای کارکنان آن حفظ انگیزه دشوار باشد. با این حال، این پروژه گامی بزرگ برای ناسا و برای تمام مردمان علاقهمند به درک ژرفتر کیهان و جایگاه کوچک ما در آن محسوب میشود.
«به پایان رساندن رصدخانهٔ رومن ما را به نقطهٔ عطفی برای سازمان رسانده است.» این را «آمیت کشتریا» معاون ناسا میگوید. «علم تحولآفرین بر مهندسی دقیق تکیه دارد و این تیم، قطعه به قطعه و آزمون به آزمون، رصدخانهای را فراهم کرده است که درک ما از جهان را گسترش خواهد داد. اکنون که رومن پس از یکپارچهسازی وارد مرحلهٔ نهایی آزمایشها میشود، تمرکز ما بر اجرای دقیق و آمادهسازی برای پرتابی موفق به نمایندگی از جامعهٔ جهانی علمی است.»
تلسکوپ پس از پشت سر گذاشتن مجموعهای از آزمایشهای جامع، به مرکز فضایی کندی در فلوریدا منتقل خواهد شد تا برای پرتاب آماده شود. تاریخ برنامهریزیشدهٔ پرتاب، ماه مه ۲۰۲۷ است؛ زمانی که قرار است یک موشک فالکون هِوی آن را به فضا برده و در مسیر نقطهٔ لاگرانژ ۲ سامانهٔ زمین–خورشید قرار دهد. البته تلسکوپ شاید تا پاییز ۲۰۲۶ آماده شود و چنین دستاوردی واقعاً چشمگیر خواهد بود. پروژههای پیچیدهای مانند تلسکوپهای فضایی معمولاً با افزایش بودجه یا تأخیرهای طولانی در پرتاب مواجه میشوند. برای نمونه، قرار بود هابل در میانهٔ دههٔ ۱۹۸۰ پرتاب شود اما در نهایت سال ۱۹۹۰ به فضا رفت (که بخشی از تأخیر به دلیل فاجعهٔ شاتل چلنجر بود). تقریباً همهٔ ما نیز از مسیر بسیار دشوار تکمیل تلسکوپ جیمز وب آگاهیم؛ تلسکوپی که بیش از یک دهه پس از تاریخ برنامهریزیشده، پرتاب شد—اما اکنون سخت میتوان گفت که انتظار طولانی برای آن ارزشمند نبوده است.
چه تلسکوپ چند ماه زودتر پرتاب شود و چه نه، رومن آمادهٔ کشفهای تازه است.
«با تکمیل ساخت رومن، اکنون بر لبهٔ کشفهایی باورناپذیر ایستادهایم.» این سخن «جولی مکانری» دانشمند ارشد پروژه در گادرد است. «انتظار میرود این مأموریت در پنج سال نخست خود، بیش از ۱۰۰ هزار دنیای دوردست، صدها میلیون ستاره و میلیاردها کهکشان را آشکار کند. ما در مدت کوتاهی پس از پرتاب رومن، حجم شگفتانگیزی از اطلاعات نو دربارهٔ جهان به دست خواهیم آورد.»
هر تلسکوپ تازهای که راهی فضا میشود چیزهای تازهای دربارهٔ جهان آشکار میکند و این یافتهها فقط برای دانشمندان سختکوش نیست؛ بلکه برای انسانهای عادی کنجکاوی است که به پرسشهای بزرگ زندگی میاندیشند. چنین کشفهایی میتوانند برداشت انسان از زندگی و جایگاهش در طبیعت را اندکی تغییر دهند و نگاه ما به جهان را گسترش دهند.
ماموریت اصلی رومن پنج سال طول میکشد. بر خلاف برخی تلسکوپهای فروسرخ، مانند تلسکوپهای نسل قدیم که وابسته به خنککننده بودند، رومن چنین وابستگیای ندارد و تمامشدن خنککننده مشکلی ایجاد نمیکند. محدودیت اصلی آن سوخت است—همانند جیمز وب. این تلسکوپها برای حفظ مدار و جهتگیری و تغییر موضع به سوخت نیاز دارند. مأموریت پنجساله برای دستیابی به اهداف اصلی علمی کافی است، اما احتمال ادامهٔ کار در قالب مأموریتهای تمدیدشده نیز وجود دارد.
در طول این پنج سال، انتظار میرود دهها هزار ابرنواختر، هزاران سیارهٔ فراخورشیدی حاصل از پدیدهٔ ریزهمگرایی گرانشی، و صدها منظومهٔ سیارهای در حال شکلگیری کشف شود—و این تنها بخشی از پیشبینیهاست. همواره مأموریتهای تازه نتایج غیرمنتظرهای دارند که پیشبینی آنها پیشاپیش دشوار است.
اعتبار: مرکز پروازهای فضایی گادرد ناسا.»
یکی از مهمترین اهداف رومن، انرژی تاریک است—نیروی اسرارآمیزی که باعث شتابگیری انبساط کیهان میشود. درک بهتر این نیرو نیازمند نگاهی فراگیر و گسترده به جهان است؛ و این دقیقاً همان چیزی است که ابزار WFI با دوربین ۲۸۸ مگاپیکسلی خود فراهم میکند. تنها راه مطالعهٔ انرژی تاریک، بررسی بخشهای عظیمی از آسمان و آشکارسازی اثرات ظریف آن است. نقشهبرداری از ساختارهای بزرگمقیاس جهان و ردگیری تحول آنها از طریق شکلگیری خوشههای کهکشانی، بخش مهمی از این هدف است.
سایر تلسکوپها برای کاری که رومن در پنج سال انجام میدهد، به دههها یا حتی سدهها زمان نیاز دارند. در واقع، رومن در پنج سال به اندازهٔ آنچه هابل در سی سال نخست خود تصویربرداری کرده، داده گردآوری خواهد کرد. این مأموریت قرار است طی پنج سال، ۲۰ هزار ترابایت (۲۰ پتابایت) داده تولید کند.
«در طول زندگی ما، راز بزرگی در مورد کیهان آشکار شده: چرا انبساط جهان شتاب میگیرد؟ چیزی بنیادین دربارهٔ فضا و زمان وجود دارد که هنوز نمیفهمیم—و رومن ساخته شده تا آن را آشکار کند.» این گفتهٔ «نیکی فاکس» معاون مدیریت علمی ناسا در واشینگتن است. «اکنون که رومن بهعنوان یک رصدخانهٔ کامل ایستاده و مأموریت در مسیر یک پرتاب زودهنگام قرار گرفته، یک گام بزرگ به درک بیسابقهٔ جهان نزدیکتر شدهایم.»
دومین ابزار تلسکوپ، ابزار تاجنگار (CGI)، نیز قرار است پرده از یکی دیگر از رازهای مهم بردارد. جستوجوی سیارات فراخورشیدی در سالهای اخیر پیشرفت چشمگیری داشته است. اکنون دانشمندان بهجای کشف حجم زیادی سیاره، به دنبال سیاراتی شبیه زمیناند—سیاراتی که شاید قابلیت زیستپذیری داشته باشند. اما نور خیرهکنندهٔ ستارهٔ میزبان معمولاً این سیارات را پنهان میکند. تاجنگار رومن دقیقاً برای حل این مشکل ساخته شده است.
در حالیکه تلسکوپهایی مانند هابل نیز تاجنگار دارند، تاجنگار رومن بسیار پیشرفتهتر است و نخستین تاجنگار فعال خواهد بود که به فضا میرود. این ابزار مجموعهای پیشرفته از ماسکها، فیلترها و آینههای خودتنظیم است که قرار است این فناوریهای جدید را در قالب حالتهای مختلف رصدی آزمایش کند.
«پرسش “آیا ما تنها هستیم؟” پرسشی عظیم است، و ساخت ابزارهایی که میتوانند به آن پاسخ دهند نیز کاری عظیم است.» این سخن «فِنگ ژائو»، مدیر ابزار تاجنگار در JPL است. «تاجنگار رومن ما را یک گام به پاسخ این سؤال نزدیکتر میکند. حیرتآور است که فرصت آزمایش این فناوری در فضا و در چنین رصدخانهٔ قدرتمندی فراهم شده است.»
باران سنگین دادههایی که رومن به زمین خواهد فرستاد مشابه آن چیزی است که دیگر رصدخانههای مدرن تولید میکنند. این دادههای عظیم احتمالاً برای همیشه در اختیار پژوهشگران باقی میمانند و پژوهشهای آینده در موضوعات گوناگون ستارهشناسی را شکل میدهند.
«این مأموریت حجم عظیمی از تصاویر نجومی را گردآوری خواهد کرد که به دانشمندان امکان میدهد دههها اکتشافات بنیادین انجام دهند و میراث دکتر رومن را در توسعهٔ ابزارهای علمی برای جامعهٔ گستردهتر زنده نگه دارند.» این سخن «جکی تاونسند» معاون مدیر پروژه است. «دوست دارم تصور کنم دکتر رومن از تلسکوپ نامگذاریشده به نام خود بسیار سرافراز میبود و از دیدن اینکه این تلسکوپ چه رازهایی را در سالهای آینده آشکار خواهد کرد، هیجانزده میشد.»
دنیا شاید این روزها مکانی ناخوشایند به نظر برسد—اما همیشه چنین بوده است. این سخن که «این نیز بگذرد» کهن است و به شاعران صوفی نسبت داده شده، و ارزش به خاطر سپردن دارد.
امیدواریم آیندهای روشنتر پیشِ رو باشد—آیندهای که در آن رهبران سیاسی به ارزش پیشرفت علمی آگاهاند و درک میکنند که علم چگونه میتواند تمدنی را به پیش ببرد. شاید تلسکوپ فضایی نانسی گریس رومن در پاییز ۲۰۲۶ زودتر از برنامه پرتاب شود و خود بخشی از موج تازهٔ احترام و توجه به اخترشناسی باشد.
