اما قطبها دسترسی دشواری دارند، بهویژه بهدلیل محدودیتهایی که برای جلوگیری از آلودگی زیستی احتمالی در آن مناطق اعمال میشود. دانشمندان مدتهاست امیدوارند آب را در عرضهای جغرافیایی پایینتر و نزدیکتر به استوا پیدا کنند؛ جایی که دسترسی برای کاوشگران انسانی آسانتر باشد.
در برخی از عرضهای میانی مریخ، ساختارهایی دیده میشود که شبیه یخچالهایی هستند که زیر لایههای ضخیمی از غبار و سنگ پنهان شدهاند. اما آیا این عوارض واقعاً ذخایر عظیمی از آب را در نزدیکی محل احتمالی نخستین گامهای انسان بر سیاره سرخ در خود جای دادهاند؟ طبق مقالهای جدید از M.A. de Pablo و همکارانش که بهتازگی در Icarus منتشر شده، چنین احتمالی وجود دارد.
کلید ماجرا شاید در یک جزیره کوچک آتشفشانی در جنوبگان باشد: Deception Island. این جزیره یک آتشفشان فعال است که در پی فورانهای دهههای ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰، یخچالهای عظیم اطراف خود را با خاکستر و غبار پوشاند. پژوهشگران معتقدند در مریخ نیز آتشفشانی با تاریخچهای مشابه وجود دارد به نام Hecates Tholus.
هکاتس تولوس یک آتشفشان سپری باستانی در مریخ است که شباهتهای زیادی به آتشفشان جزیره دیسپشن دارد. از آنجا که میدانیم در جنوبگان زیر لایههای آوار آتشفشانی یخ وجود دارد، این شباهت میتواند نشان دهد که در اطراف هکاتس تولوس نیز یخچالهایی زیر آوار پنهان شدهاند.
چند نشانهی قوی روی مریخ وجود دارد که بیشتر به حضور یخچال اشاره میکنند تا صرفاً سنگ یا سنگهای بههمچسبیده با مقدار کمی یخ. نخستین نشانه، شکافهای یخچالی (crevasses) هستند. هر کوهنوردی میداند این شکافها روی زمین چقدر خطرناکاند. در جزیره دیسپشن، این شکافها حتی از فضا، بهویژه در نزدیکی «دیوارهای بالایی» یخچال (headwalls) قابل مشاهدهاند؛ صخرههای تقریباً عمودی که بالاترین بخش یخچال را شکل میدهند. ساختارهای مشابهی در تصاویر فضایی از هکاتس تولوس هم دیده میشود. چنین شکستگیهای واضحی اگر زیر آن فقط سنگ بود، اینگونه قابل مشاهده نبود. وجود این شکافها نشان میدهد هستهای از یخ جامد همچنان زیر آوار آتشفشانی در حال حرکت بوده است.
نشانه مهم دیگر «برگشروند»ها (bergschrunds) هستند؛ شکافهای عمیق و مشخصی که در بالای یخچالها شکل میگیرند. هرچند از نظر فنی نوعی شکاف یخچالیاند، اما بزرگتر بوده و در اثر فرآیندی خاص ایجاد میشوند: جدا شدن یخ در حال حرکت از یخ ساکن. برخی از این ساختارها در نزدیکی هکاتس تولوس تا ۶۰۰ متر طول دارند و نشان میدهند که در مقطعی، حرکت فعال یخ در آن منطقه وجود داشته است.
مدرک دیگر، «اثر بولدوزری» یخچالهاست؛ بهویژه وجود «مورنهای فشاری» در کف درههای هر دو منطقه. یخچالهای در حال حرکت مانند بولدوزر عمل میکنند، سنگهای بزرگ را جلو میرانند و پشت سر خود زمین ناهموار بر جا میگذارند. شکلهای مشابهی پیرامون هکاتس تولوس دیده میشود که نشان میدهد زمانی در آنجا یخچالی فعال وجود داشته است.
اما اگر این یخچالها واقعاً وجود دارند، چگونه توانستهاند میلیونها سال بدون تبخیر شدن باقی بمانند؟ پژوهشگران فرآیندی دو مرحلهای پیشنهاد میکنند: ابتدا هنگام شکلگیری شکافها، بخشی از آب تصعید شده است، اما سپس همان حفرهها با لایهای از غبار پوشانده شده و یخ تازهنمایانشده را از تصعید بیشتر محافظت کردهاند. در نهایت، این روند باعث شکلگیری فرورفتگیهای کمعمقی شده که اکنون بهجای شکافهای عمیق، روی مریخ میبینیم.
پرسش مهمی که مطرح میشود این است: چرا ابزار SHARAD چیزی در آنجا تشخیص نداده است؟ اگر یخچالی زیرسطحی در نزدیکی استوا وجود داشته باشد، رادار نفوذی نصبشده بر مدارگرد شناسایی مریخ یعنی Mars Reconnaissance Orbiter باید بتواند آن را آشکار کند. این مدارگرد بارها در مناطق دیگر مریخ موفق به شناسایی یخ زیرسطحی شده است. اما ویژگی فیزیکی امواج راداری SHARAD روی شیبهای تند آتشفشانها عملکرد مطلوبی ندارد و همین موضوع تصویربرداری از زیر لایههای غبار و آوار را دشوار میکند. برای اطمینان، نیاز به نمونهبرداری مستقیم روی سطح، چه توسط رباتها و چه انسانها، وجود دارد.
این پژوهش پیامد ضمنی مهمی هم دارد. اگر واقعاً یخچالهای عظیمی در نزدیکی هکاتس تولوس پنهان باشند، ممکن است در نزدیکی دیگر آتشفشانهای بزرگ مریخ نیز یخهای مشابهی وجود داشته باشد. طبق ماده نهم «پیمان فضای ماورای جو» مصوب ۱۹۶۷، کاوش در اجرام منظومه شمسی باید بهگونهای انجام شود که از «آلودگی زیانبار» جلوگیری شود. بسیاری این بند را به معنای پرهیز از کاوش در قطبهای مریخ دانستهاند، جایی که آب فراوانی وجود دارد. اما اگر آب تقریباً در همه جای مریخ و زیر آوار آتشفشانی پنهان باشد، آیا آن مناطق هم باید برای کاوشگران ممنوع شوند؟
پاسخ این پرسش را تنها زمان روشن خواهد کرد. شاید هرگز مطمئن نشویم مگر اینکه کاوشگران را به آنجا بفرستیم؛ زیرا از راه دور تنها تا حدی میتوان بررسی کرد. پیشنهادهایی برای مأموریتهایی مانند FlyRADAR مطرح شده است، اما فعلاً باید منتظر بمانیم تا مشخص شود آیا آتشفشانهای مریخ واقعاً زیر پوششی از یخچالها پنهان شدهاند یا نه — و در این میان، نگاهی دوباره به نمونه مشابه آن در زمین بیندازیم.