تریتون، بزرگترین قمر نپتون و هفتمین قمر بزرگ در منظومه شمسی است. این قمر همچنین تنها قمر بزرگ منظومه شمسی محسوب میشود که حرکت پسرونده دارد؛ یعنی برخلاف جهت چرخش سیاره خود به دور نپتون حرکت میکند. شواهد جدید نشان میدهند که شاید دلیل این ویژگی عجیب این باشد که تریتون در ابتدا متعلق به نپتون نبوده و بعدها توسط گرانش این سیاره به دام افتاده است؛ رویدادی که احتمالاً باعث ایجاد آشوب عظیمی در منظومه قمری نپتون شده است.
اخترشناسان بهتازگی مقالهای منتشر کردهاند که در آن مشاهدات نپتون و قمرهایش با استفاده از تلسکوپ فضایی جیمز وب (JWST) بررسی شده است. دانشمندان با بهرهگیری از قابلیتهای طیفسنجی این تلسکوپ، توانستند نور فروسرخ منتشرشده از حلقههای داخلی نپتون و سه قمر آن یعنی پروتئوس، لاريسا و گالاتیا را تحلیل کنند.
در این طیفهای نوری که مانند یک اثر انگشت شیمیایی برای اجرام فضایی عمل میکنند، پژوهشگران نشانههایی از مواد معدنی جالبی پیدا کردند که انتظار نداشتند روی سطح این قمرها یا در حلقههای نپتون مشاهده کنند.
دکتر رایلی دیویس از دانشگاه کالیفرنیا سندیگو در گفتوگو با IFLScience گفت:
«با استفاده از JWST، نخستین طیفهای دقیق از قمرهای کوچک داخلی و حلقههای نپتون را به دست آوردیم و چیزی را یافتیم که انتظارش را نداشتیم: مواد معدنی رسی روی سطح آنها.»
این مواد بهطور مشخص شامل «فیلوسیلیکاتهای غنی از منیزیم» هستند؛ همان مواد معدنی که در شهابسنگهای کربنی دستخوش تغییرات آبی و همچنین در سیاره کوتوله سرس یافت میشوند.
اما وجود این رسها در بخش بیرونی منظومه شمسی بسیار غیرمعمول است، زیرا قمرهای کوچک نپتون بیش از حد کوچک و سرد هستند که بتوانند چنین ترکیب شیمیاییای را در خود ایجاد کنند. یکی از توضیحهای احتمالی این است که این مواد درون یک یا چند قمر بزرگتر و باستانی شکل گرفتهاند که بعدها نابود شدهاند.
دیویس توضیح داد:
«یافتن این مواد روی قمرهای داخلی نپتون نشان میدهد که در گذشته رویدادی فاجعهبار در این سامانه رخ داده که دنیاهای باستانی را نابود کرده و بخشهای داخلی آنها را آشکار ساخته است. قمرهای کوچک و حلقههایی که امروز میبینیم، احتمالاً از بقایای همان برخوردها دوباره شکل گرفتهاند.»
عامل احتمالی این نابودی، به دام افتادن تریتون بوده است؛ رویدادی که مانند ورود یک گوی تخریبکننده به سامانه نپتون عمل کرده است.
پس از گرفتار شدن توسط گرانش نپتون، تریتون احتمالاً در مداری بسیار بیضوی قرار گرفته بود. این مدار باعث ایجاد اختلالات گرانشی شدید میشد و قمرهای منظم اولیه نپتون را بیثبات میکرد.
دیویس گفت:
«این اختلالات میتوانستند قمرهای قدیمی را از سامانه بیرون پرتاب کنند یا آنها را وارد مسیرهای برخوردی کنند که در نهایت باعث برخورد آنها با یکدیگر شود. الزاماً خود تریتون با آنها برخورد نکرده، بلکه آشوب گرانشی ایجادشده توسط حضور آن باعث این اتفاق شده است.»
به گفته دیویس، مقدار کمی از سامانه قمری اولیه نپتون باقی مانده است. اگر جرم تمام قمرهای اولیه نپتون را مشابه جرم قمرهای بزرگ امروزی اورانوس در نظر بگیریم، تنها حدود یک درصد از آن ماده همچنان در این سامانه باقی مانده و بقیه از بین رفته است.
با این حال، مشاهدات جدید پرسشهای تازهای نیز ایجاد کردهاند.
دیویس میگوید:
«با وجود اینکه این اجرام احتمالاً از دنیاهای یخی بزرگتر به وجود آمدهاند، تقریباً هیچ نشانهای از یخ آب در هیچکدام از قمرها یا حلقهها پیدا نکردیم. یکی از بزرگترین پرسشهایی که نتیجه ما ایجاد میکند این است که تمام آن یخ آب کجا رفته است.»
دانشمندان معتقدند بیشتر این یخ آب در جریان برخوردهای عظیمی که پس از ورود تریتون به سامانه نپتون رخ داده، از بین رفته است، اما جزئیات دقیق این فرایند هنوز بهطور کامل مشخص نیست.