مریخنورد مشهور ناسا، یعنی Curiosity، اکنون بیش از ۱۳ سال است که روی سطح سیاره مریخ فعالیت میکند و در این مدت با سختترین شرایط محیطی ممکن روبهرو بوده است. این ربات پیشرفته فضایی در طول مأموریت طولانی خود توانسته طوفانهای شدید گردوغبار، تابشهای خطرناک کیهانی و دماهای فوقالعاده سرد مریخ را تحمل کند؛ دماهایی که گاهی تا منفی ۲۰۰ درجه فارنهایت یا حدود منفی ۱۲۹ درجه سانتیگراد کاهش پیدا میکنند. با این حال، جالب است که چیزی که در نهایت توانست برای مدتی فعالیت این مریخنورد قدرتمند را مختل کند، نه یک طوفان عظیم یا نقص فنی پیچیده، بلکه تنها یک سنگ ساده بود.
این سنگ که توسط مهندسان ناسا «آتاکاما» (Atacama) نامگذاری شده، در آوریل سال ۲۰۲۶ باعث شد مریخنورد Curiosity برای شش روز کامل متوقف و گرفتار شود. مهندسان ناسا توضیح دادهاند که جدا کردن این سنگ از مته حفاری مریخنورد بسیار دشوار بوده و همین مسئله باعث شد عملیات علمی دستگاه برای چند روز متوقف شود. این اتفاق نشان میدهد که حتی در مأموریتهای فضایی پیشرفته نیز گاهی جزئیترین و پیشبینینشدهترین مشکلات میتوانند چالشهای بزرگی ایجاد کنند.
طبق گزارشی که وبسایت Space.com منتشر کرده، در تاریخ ۲۵ آوریل ۲۰۲۶ مریخنورد Curiosity موفق شد نمونهای از سنگ آتاکاما را استخراج کند. این عملیات با استفاده از مته چرخشی-ضربهای یا Rotary-Percussive Drill انجام شد؛ ابزاری تخصصی که روی بازوی رباتیک مریخنورد نصب شده و برای سوراخ کردن سنگهای مریخی و جمعآوری نمونههای زمینشناسی مورد استفاده قرار میگیرد.
نمونهای که از سنگ آتاکاما استخراج شد، ابعاد قابلتوجهی داشت. طبق اطلاعات منتشرشده، این قطعه سنگ در بخش پایینی حفره حدود ۱.۵ فوت قطر داشت، ضخامت آن نزدیک به ۶ اینچ بود و وزنش تقریباً به ۲۸.۶ پوند یا حدود ۱۳ کیلوگرم میرسید. یکی از نکات عجیب و قابلتوجه در این صحنه این بود که هنگام عقب کشیدن نمونه از بازوی مریخنورد، کل سنگ از زمین جدا شد و همراه مته بالا آمد.
در واقع هدف اصلی مته Curiosity این است که سنگها را خرد کرده و به ذرات ریز تبدیل کند تا ابزارهای علمی پیشرفته موجود در مریخنورد بتوانند ترکیب شیمیایی و مواد معدنی آنها را بررسی کنند. این اطلاعات برای دانشمندان اهمیت بسیار زیادی دارد، زیرا به آنها کمک میکند تاریخ زمینشناسی مریخ، شرایط محیطی گذشته این سیاره و حتی احتمال وجود آب یا حیات میکروبی در گذشته را بهتر درک کنند.
اما در جریان حفاری سنگ آتاکاما، همهچیز طبق برنامه پیش نرفت. زمانی که مته تلاش کرد نمونه را پردازش کند، سنگ به شکلی غیرمنتظره در مته گیر کرد و جدا نشد. همین موضوع باعث شد تیم مهندسی ناسا عملیات ویژهای را برای آزاد کردن مته آغاز کند.
در اولین مرحله، مهندسان سعی کردند تنها با ایجاد لرزش در مته، سنگ را جدا کنند. آنها امیدوار بودند که ارتعاشات بتواند باعث شکستن یا رها شدن قطعه سنگ شود، اما این روش نتیجهای نداشت و سنگ همچنان محکم در جای خود باقی ماند.
پس از شکست تلاش اولیه، در تاریخ ۲۹ آوریل تیم ناسا تصمیم گرفت بازوی رباتیک مریخنورد را در زاویه دیگری بچرخاند و بار دیگر عملیات لرزش را انجام دهد. این بار مقداری شن و ذرات از سنگ آتاکاما جدا شد، اما خود سنگ همچنان مقاومت میکرد و از مته جدا نمیشد. این وضعیت باعث نگرانی مهندسان شده بود، زیرا گیر کردن مته میتوانست برنامه علمی Curiosity را برای مدت طولانی مختل کند.
سرانجام در اول ماه مه، مهندسان ناسا روش متفاوتی را امتحان کردند. آنها زاویه مته را بیشتر تغییر دادند و این بار علاوه بر لرزش، همزمان چرخش مته را نیز فعال کردند. این ترکیب جدید در همان نخستین تلاش موفقیتآمیز بود. سنگ آتاکاما در نهایت شکست و روی سطح مریخ سقوط کرد و مته آزاد شد.
این موفقیت باعث شد Curiosity دوباره بتواند فعالیتهای علمی خود را از سر بگیرد. هرچند این حادثه در نگاه اول ممکن است کوچک به نظر برسد، اما نشان میدهد که عملیات رباتیک در سیارهای دیگر تا چه اندازه پیچیده و حساس است. در مریخ هیچ انسانی حضور ندارد که بتواند بهصورت مستقیم دستگاه را تعمیر کند، بنابراین تمام مشکلات باید از میلیونها کیلومتر دورتر و تنها از طریق فرمانهای ارسالی از زمین حل شوند.
مته نصبشده روی Curiosity یکی از مهمترین ابزارهای این مریخنورد بهشمار میرود. این سیستم سنگها را به پودر بسیار ریز تبدیل میکند و سپس این مواد را به ابزارهای علمی پیشرفته داخل مریخنورد منتقل میکند. این ابزارها قادرند ساختار شیمیایی، مواد معدنی و ویژگیهای زمینشناسی نمونهها را با دقت بالا تحلیل کنند.
دانشمندان ناسا از طریق همین آزمایشها تلاش میکنند تاریخچه زمینشناسی مریخ را بازسازی کنند. آنها میخواهند بدانند آیا این سیاره در گذشته شرایط مناسب برای حیات داشته یا خیر و آیا زمانی آب مایع روی سطح آن جریان داشته است. هر نمونه سنگی که توسط Curiosity بررسی میشود، میتواند اطلاعات ارزشمندی درباره گذشته میلیاردها ساله مریخ در اختیار بشر قرار دهد.
با وجود این توقف موقت، مأموریت Curiosity همچنان ادامه دارد و ناسا تأکید کرده که این مریخنورد هنوز در وضعیت عملیاتی خوبی قرار دارد. اینکه یک ربات فضایی پس از بیش از یک دهه فعالیت در محیط خشن مریخ همچنان قادر به انجام مأموریتهای پیچیده علمی است، خود یک دستاورد بزرگ مهندسی محسوب میشود.
ماجرای سنگ آتاکاما همچنین نشان میدهد که حتی کوچکترین جزئیات در مأموریتهای فضایی میتوانند به چالشهایی جدی تبدیل شوند. در سیارهای دوردست مانند مریخ، جایی که هر فرمان با تأخیر زمانی ارسال میشود و امکان دخالت مستقیم انسان وجود ندارد، حل چنین مشکلاتی نیازمند دقت، خلاقیت و همکاری گسترده میان مهندسان و دانشمندان است.
در نهایت، Curiosity بار دیگر ثابت کرد که باوجود سن بالای مأموریتش هنوز یکی از ارزشمندترین ابزارهای بشر برای کشف رازهای مریخ بهشمار میرود و هر روز اطلاعات تازهای درباره این سیاره اسرارآمیز در اختیار دانشمندان قرار میدهد.
