در گذشته، دانشمندان اورانوس و نپتون را بهعنوان «غولهای یخی» طبقهبندی میکردند. این دو سیاره که دورترین سیارههای منظومه شمسی به شمار میروند، سالها تصور میشد عمدتاً از یخهایی مانند آب، آمونیاک و متان تشکیل شدهاند که در زیر لایههای ضخیم جوی قرار گرفتهاند. اما اکنون یک پژوهش جدید که در ماه مه سال ۲۰۲۶ در مجله علمی Astronomy and Astrophysics منتشر شده، این دیدگاه قدیمی را به چالش کشیده و احتمال میدهد که این دو سیاره در واقع سنگیتر از آن چیزی باشند که پیشتر تصور میشد.
این تحقیق تازه میتواند یکی از اصول مهم علم سیارهشناسی را تغییر دهد. بر اساس نتایج این مطالعه، احتمال دارد اورانوس و نپتون بهجای آنکه عمدتاً از یخ تشکیل شده باشند، دارای مقدار بسیار بیشتری سنگ و مواد سنگین در ساختار داخلی خود باشند. چنین نتیجهای میتواند درک دانشمندان از نحوه شکلگیری سیارههای غولپیکر را بهطور اساسی دگرگون کند.
در این پژوهش، گروه تحقیقاتی به سرپرستی Yamila Miguel از مؤسسه تحقیقات فضایی هلند، مدلی پیشرفته برای بررسی ساختار داخلی این دو سیاره طراحی کردند. هدف اصلی آنها این بود که بفهمند لایههای درونی اورانوس و نپتون واقعاً از چه موادی تشکیل شدهاند و آیا فرضیه قدیمی «غول یخی» همچنان معتبر است یا خیر.
نتایج این مدلسازی بسیار شگفتانگیز بود. پژوهشگران دریافتند که لایههای بیرونی این دو سیاره بیشتر شامل سنگ و گاز هستند و میزان یخ در آنها بسیار کمتر از تصورات گذشته است. طبق این مطالعه، دمای بسیار بالای موجود در جو این سیارهها باعث شکلگیری ابرهای سیلیکاتی میشود. این ابرها در ادامه به مواد جامد تبدیل میشوند و در نهایت ساختارهای سنگی را به وجود میآورند.
بر اساس یافتههای تحقیق، عناصر سنگین و سنگی بهطور میانگین حدود ۶۰ درصد از ترکیب بررسیشده را تشکیل میدهند. این رقم بسیار بالاتر از چیزی است که در مدلهای قدیمی برای غولهای یخی در نظر گرفته میشد. به همین دلیل، دانشمندان اکنون معتقدند که ممکن است نامگذاری و طبقهبندی این سیارهها نیاز به بازنگری داشته باشد.
ایده اصلی این پژوهش از کشفیات جدید درباره اجرام فرانپتونی الهام گرفته شده است. اجرام فرانپتونی به مجموعهای از اجرام آسمانی گفته میشود که در نواحی دوردست منظومه شمسی و در اطراف مدار نپتون قرار دارند. مطالعات اخیر نشان دادهاند که این اجرام نیز برخلاف تصور اولیه، آنقدرها یخی نیستند و مقدار قابل توجهی مواد سنگی در ساختارشان وجود دارد.
همین موضوع باعث شد پژوهشگران این پرسش را مطرح کنند که آیا ممکن است اورانوس و نپتون نیز ویژگیهای مشابهی داشته باشند؟ نتایج مدلسازی جدید ظاهراً این فرضیه را تأیید میکند و نشان میدهد که این دو سیاره احتمالاً بیشتر از آنچه قبلاً تصور میشد، ماهیتی سنگی دارند.
پیامدهای این کشف میتواند بسیار گسترده باشد. یامیلا میگل، سرپرست این تحقیق، معتقد است که شاید دیگر عنوان «غول یخی» برای این دو سیاره مناسب نباشد. او پیشنهاد کرده که اصطلاح «غولهای کوچک» یا Minor Giants توصیف دقیقتری برای اورانوس و نپتون باشد؛ زیرا ساختار آنها با مفهوم سنتی غولهای یخی تفاوت قابل توجهی دارد.
این تنها پژوهشی نیست که نظریه قدیمی را زیر سؤال میبرد. در سال ۲۰۲۵ نیز مطالعهای دیگر توسط University of Zurich انجام شد که فرضیه رایج «غول یخی» را مورد تردید قرار داد. آن تحقیق نیز نشان میداد که ساختار داخلی اورانوس و نپتون کمتر از آنچه قبلاً تصور میشد یخی است.
البته دانشمندان تأکید میکنند که این دو سیاره همچنان حاوی مقدار قابل توجهی یخ هستند و نمیتوان گفت کاملاً سنگیاند. اما توافق کلی در میان پژوهشگران این است که میزان یخ موجود در آنها بسیار کمتر از برآوردهای گذشته است.
این یافتهها اهمیت زیادی در علم نجوم و سیارهشناسی دارند، زیرا مدلهای فعلی شکلگیری منظومه شمسی تا حد زیادی بر پایه ترکیب شیمیایی سیارهها بنا شدهاند. اگر مشخص شود اورانوس و نپتون ساختاری متفاوت از تصورات قبلی دارند، ممکن است لازم باشد نظریههای مربوط به تولد و تکامل سیارههای غولپیکر نیز بازنویسی شوند.
علاوه بر این، چنین تحقیقاتی میتوانند در مطالعه سیارههای فراخورشیدی نیز نقش مهمی داشته باشند. امروزه اخترشناسان تعداد زیادی سیاره مشابه اورانوس و نپتون را در منظومههای دیگر کشف کردهاند و درک دقیقتر از ساختار این دو سیاره میتواند به شناخت بهتر جهانهای دوردست کمک کند.
در مجموع، پژوهش جدید بار دیگر نشان میدهد که حتی سیارههایی که دههها مورد مطالعه قرار گرفتهاند، هنوز رازهای زیادی در دل خود دارند و دانش بشر درباره ساختار واقعی جهان همچنان در حال تغییر و پیشرفت است.
