کشفی تازه: چرا سیاره سرخ، سرخ است؟

سال‌ها درباره‌ی فضا صحبت کرده‌ام و یکی از نکات همیشگی‌ام، رنگ قرمز مریخ بوده است. مدت‌ها تصور می‌شد که این رنگ به دلیل همان فرآیند شیمیایی‌ای است که زنگ‌زدگی را روی زمین ایجاد می‌کند، اما یک مقاله‌ی جدید نشان می‌دهد که این تصور اشتباه است! تیمی از پژوهشگران شرایط مریخ را در آزمایشگاه شبیه‌سازی کردند و اکنون بر این باورند که ماده‌ای به نام “فری‌هیدریت”، یک اکسید آهن که حاوی آب است، دلیل این رنگ قرمز است. به نظر می‌رسد که رنگ خاص مریخ مربوط به زمانی است که این سیاره پوشیده از آب بوده است!

مریخ، که اغلب “سیاره‌ی سرخ” نامیده می‌شود، چهارمین سیاره از خورشید است. جو نازک آن عمدتاً از دی‌اکسید کربن تشکیل شده و دارای چشم‌انداز گسترده‌ای از دشت‌های وسیع، آتشفشان‌های عظیم از جمله “کوه المپوس” (بزرگ‌ترین آتشفشان در منظومه‌ی شمسی) و دره‌های عمیقی مانند “دره‌ی مارینر” است. سطح مریخ شواهدی از رودخانه‌ها و دریاچه‌های باستانی دارد که نشان می‌دهد این سیاره زمانی شرایط مناسبی برای حیات میکروبی داشته است. تغییرات شدید دما و طوفان‌های گرد و غبار جهانی از ویژگی‌های معمول این دنیای خشن هستند.

رنگ قرمز مریخ قرن‌هاست که شناخته شده است؛ مصریان باستان آن را “هر دشِر” می‌نامیدند که به معنی “سرخگون” است. رومیان این سیاره را به نام خدای جنگ نام‌گذاری کردند و چینی‌ها آن را “ستاره‌ی آتش” می‌نامیدند. حتی در اسناد بابلی که به ۲۰۰۰ سال پیش از میلاد بازمی‌گردند، به رنگ سرخ آن اشاره شده است. در سال 988 هجری شمسی، زمانی که گالیله برای نخستین بار مریخ را با تلسکوپ مشاهده کرد، علاوه بر تأیید ماهیت سیاره‌ای آن، رنگ قرمز-قهوه‌ای آن را نیز ثبت کرد. البته این به دلیل کیفیت پایین عدسی‌های آن زمان بود و تا زمانی که اپتیک‌ها بهبود یافتند، رنگ سرخ مریخ به‌طور کامل دیده نشد.

اکنون تیمی از پژوهشگران به سرپرستی دکتر “آدومَس والانتیناس” از دانشگاه “براون” در آمریکا، مقاله‌ای در Nature Communications منتشر کرده‌اند که رنگ قرمز مریخ را مورد بررسی قرار داده و این دیدگاه رایج را که این رنگ ناشی از موادی شبیه به زنگ‌زدگی است، به چالش می‌کشد. آن‌ها از داده‌های چندین مأموریت مریخی، از جمله مدارگرد شناسایی مریخ ناسا، مریخ‌اکسپرس آژانس فضایی اروپا و “اگزومارس” (که دارای سیستم تصویربرداری رنگی و استریو است) استفاده کردند. این داده‌های مدارگردها با اطلاعات جمع‌آوری‌شده توسط مریخ‌نوردهای مختلف و همچنین تحلیل مواد مصنوعی شبیه به مریخ در آزمایشگاه تکمیل شد.

تحلیل‌ها، که شامل آزمایش‌ها و اندازه‌گیری‌هایی در دانشگاه “گرنوبل”، دانشگاه “براون” و دانشگاه “وینی‌پگ” بودند، نشان دادند که فری‌هیدریت در غبار مریخی وجود دارد و به‌طور گسترده در سطح این سیاره پخش شده است. فری‌هیدریت یک ماده معدنی از نوع “اکسی‌هیدروکسید” است، یعنی حاوی اکسیژن، هیدروژن و حداقل یک فلز است.

کشف گسترده‌ی فری‌هیدریت در غبار مریخ، درک ما را از تاریخ زمین‌شناسی این سیاره و امکان سکونت‌پذیری آن افزایش می‌دهد. وجود این ماده نشان می‌دهد که مریخ زمانی شرایط خنک‌تر و مرطوب‌تری داشته است، زیرا چنین محیطی برای تشکیل این ماده معدنی ضروری است. این کشف هیجان‌انگیز است، چرا که دلیل دیگری به ما می‌دهد تا باور کنیم مریخ زمانی یک دنیای قابل‌سکونت بوده است.

این تیم پژوهشی مشتاق است تا اطلاعات بیشتری به دست آورد و اکنون منتظر نمونه‌های مریخی برای بررسی مستقیم هستند. برای این کار، چشم به راه مریخ‌نورد استقامت (Perseverance) هستند، که به‌صورت سیستماتیک نمونه‌های سنگی از دهانه‌ی “جِزِرو” را جمع‌آوری کرده و آن‌ها را در لوله‌های تیتانیومی برای انتقال به زمین ذخیره کرده است. زمانی که این نمونه‌ها به زمین برسند، دانشمندان خواهند توانست نظریه‌ی خود درباره‌ی فری‌هیدریت را مورد آزمایش قرار دهند.