همزاد ابط‌الجوزا از راه رسید، ولی از حالا محکوم به نابودی است!

ستاره‌شناسان سرانجام موفق شدند همدم دوتایی کوچک و کم‌نوری را که به‌سرعت به دور این خورشید عظیم می‌چرخد، مشاهده کنند.

ویژگی‌های این ستاره‌ی کوچک‌تر و کم‌نور کاملاً با پیش‌بینی‌هایی که بر اساس رفتار ابط‌الجوزا صورت گرفته بود، مطابقت دارد. با توجه به اینکه نام ابط‌الجوزا در عربی به‌معنای «دست زن غول‌پیکر» است، گروهی از پژوهشگران پیشنهاد داده‌اند که نام همدم آن، که به‌دور این «دست» می‌چرخد، سیوره (Siwarha) باشد – به‌معنای «دست‌بند او».

این کشف در نوع خود شگفت‌انگیز است، چراکه ستاره‌شناسان تصور می‌کردند ممکن است اصلاً نتوان آن را مشاهده کرد.

استیو هاول، اخترفیزیکدان در مرکز تحقیقات ایمز ناسا می‌گوید:
این رصد در مرز توانایی‌های تلسکوپ جمینای در زمینه تصویربرداری با وضوح زاویه‌ای بالا انجام شد – و موفق بود. اکنون این راه را برای سایر مشاهدات مشابه باز می‌کند.

ابط‌الجوزا که در صورت فلکی جبار (شکارچی) قرار دارد و در فاصله‌ای حدود ۵۴۸ سال نوری از زمین واقع شده، یکی از بزرگ‌ترین و درخشان‌ترین ستارگان آسمان است. این غول که در پایان عمر خود قرار دارد، جرمی میان ۱۶٫۵ تا ۱۹ برابر جرم خورشید و شعاعی در حدود ۷۶۴ برابر شعاع خورشید دارد.

با وجود سن تنها ۱۰ میلیون سال، شاید ابط‌الجوزا جوان به نظر برسد؛ به‌ویژه در مقایسه با ستارگانی که قدمت‌شان به نزدیکی سن ۱۳٫۸ میلیارد ساله‌ی کیهان می‌رسد. اما به‌دلیل جرم بالایش، ابط‌الجوزا بسیار داغ‌تر، درخشان‌تر و سریع‌تر از ستارگان کوچک‌تر می‌سوزد و عمر کوتاه‌تری دارد؛ عمرش با انفجاری درخشان به نام ابرنواختر پایان می‌یابد و به یک ستاره نوترونی یا سیاه‌چاله تبدیل می‌شود.

بنابراین، ابط‌الجوزا همچون جواهری نایاب در آسمان می‌درخشد: ستاره‌ای کوتاه‌عمر که در واپسین مراحل زندگی خود قرار دارد و آن‌قدر به زمین نزدیک است که می‌توان آن را به‌خوبی مشاهده کرد.

و این مشاهدات، واقعاً یافته‌های جالبی به همراه داشته‌اند: ابط‌الجوزا ستاره‌ای بسیار عجیب است. به‌عنوان مثال، پدیده‌ی کم‌نور شدن شدید آن که در آن روشنایی‌اش تا ۳۵ درصد کاهش یافت. بعداً مشخص شد که این افت نور ناشی از خروج توده‌ای عظیم از غبار بوده که نور ستاره را در هنگام سرد شدن مسدود کرده است.

نور ابط‌الجوزا به شیوه‌های دیگری نیز نوسان دارد. این ستاره دو دوره نوسان اصلی دارد: یکی حدود هر ۴۰۰ روز و دیگری تقریباً هر شش سال. نوسان ۴۰۰ روزه حاصل تپش‌های درونی خود ستاره است.

اما دوره شش‌ساله از ابتدا گیج‌کننده بود، چون با فعالیت‌های درونی هماهنگ نبود.
در چند مقاله‌ی اخیر، دانشمندان پیشنهاد داده بودند که این نوسان ممکن است ناشی از وجود یک همدم دوتایی نزدیک و کوچک باشد که جرمی بین ۱ تا ۲ برابر جرم خورشید دارد، و بهترین زمان برای رصد آن را دسامبر ۲۰۲۴ پیش‌بینی کرده بودند.

اینجا بود که شرایط دشوار شد. چون ابط‌الجوزا آن‌قدر بزرگ و درخشان است که پیدا کردن جسمی کوچک‌تر و کم‌نورتر در نزدیکی آن بسیار دشوار است. هاول و همکارانش از روشی به نام تصویربرداری لکه‌ای (speckle imaging) استفاده کردند؛ روشی که با نوردهی‌های بسیار کوتاه و سریع، اثرات اغتشاش جو زمین را اصلاح می‌کند.

کشف حاصل‌شده، با وجود اینکه تنها با اطمینان ۱٫۵ سیگما گزارش شده، اما همه‌ی پیش‌بینی‌ها را تأیید می‌کند: وجود یک همدم دوتایی، دقیقاً در مکان و زمانی که انتظار می‌رفت.

به باور هاول و همکارانش، این همدم حدود ۱٫۶ برابر جرم خورشید را دارد و در فاصله‌ای برابر با ۴ واحد نجومی (چهار برابر فاصله زمین تا خورشید) به دور ابط‌الجوزا می‌گردد. این یعنی سیوره حتی از فاصله مشتری تا خورشید هم به ابط‌الجوزا نزدیک‌تر است و دوره‌ی مداری آن حدود ۵٫۹۴ سال است.

در مقاله آمده است:
«یافته‌های ارائه‌شده قطعی نیستند، چرا که در مرز توانایی ابزارهای ما به‌دست آمده‌اند؛ با این حال، این نتایج مستقیم‌ترین و قابل‌اتکاترین شواهد را درباره وجود یک همدم ستاره‌ای برای ابط‌الجوزا و ویژگی‌های آن ارائه می‌دهند.»

یک کشف مهم. تمام.

بر اساس مشاهدات، سیوره یک ستاره از نوع F است که هنوز وارد مرحله اصلی عمرش نشده – هنوز به مرحله‌ای نرسیده که همجوشی هیدروژن در هسته‌اش آغاز شود.

یادتان هست که ستاره‌های پرجرم عمر کوتاه‌تری دارند؟ در مقابل، ستاره‌های کم‌جرم‌تر آهسته‌تر رشد می‌کنند. بنابراین اگرچه ابط‌الجوزا و سیوره احتمالاً هم‌زمان به دنیا آمده‌اند، اما زندگی ابط‌الجوزا اکنون به پایان خود نزدیک شده، در حالی‌که زندگی سیوره هنوز درست آغاز نشده.

در واقع، احتمالاً هرگز هم آغاز نخواهد شد. ستاره‌شناسان پیش‌بینی می‌کنند که ابط‌الجوزا طی ۱۰۰ هزار سال آینده به ابرنواختر تبدیل خواهد شد و احتمالاً یک ستاره نوترونی از خود به جا خواهد گذاشت. در آن زمان، سیوره دقیقاً در خط آتش قرار خواهد داشت.

فرصت بعدی برای رصد سیوره، در آبان ۱۴۰۶ خواهد بود. ستاره‌شناسان فقط دو سال فرصت دارند تا روش‌های رصد خود را ارتقا دهند و این ستاره‌ی گریزپا و محکوم به فنا را بهتر رصد کنند.