راز شگفت‌انگیز اعماق اقیانوس: «شهر گمشده» که مانندش را ندیده‌ایم

در نزدیکی قله‌ی کوهی زیردریایی در غرب رشته‌کوه میانی اقیانوس اطلس، چشم‌اندازی دندانه‌دار از برج‌هایی اسرارآمیز از دل تاریکی سر برآورده است.
دیوارها و ستون‌های آهکی این ساختارها که به رنگ آبی کمرنگ و شبح‌گون در نور وسیله‌ی کنترل از راه دور خودنمایی می‌کنند، گویی از جهانی دیگر آمده‌اند.

این ناحیه در سال ۱۳۹۹ توسط دانشمندان کشف شد؛ بیش از ۷۰۰ متر (۲۳۰۰ فوت) پایین‌تر از سطح دریا. «میدان گرمایی هیدروترمال شهر گمشده» قدیمی‌ترین محیط شناخته‌شده‌ی دارای فوران در بستر اقیانوس است، و هیچ نمونه‌ی مشابهی از آن تاکنون یافت نشده است.
در طول دست‌کم ۱۲۰,۰۰۰ سال – و شاید هم بیشتر – گوشته‌ی زمین در این نقطه با آب دریا واکنش نشان داده و گازهایی چون هیدروژن، متان و دیگر گازهای محلول را به دریا دمیده است.
در شکاف‌ها و درزهای این دودکش‌های طبیعی، هیدروکربن‌ها به‌عنوان منبع تغذیه برای جوامع میکروبی منحصر‌به‌فرد عمل می‌کنند – حتی بدون حضور اکسیژن.

درون دودکش‌هایی که دمای گازهایشان به ۴۰ درجه سانتی‌گراد (۱۰۴ درجه فارنهایت) می‌رسد، جمعیت فراوانی از حلزون‌ها و سخت‌پوستان زندگی می‌کنند. جانوران بزرگ‌تری مانند خرچنگ، میگو، خارپوست دریایی و مارماهی کمیاب هستند، اما هنوز در آنجا یافت می‌شوند.

با وجود شرایط سخت و غیرعادی این محیط، به نظر می‌رسد که زندگی در آن جریان دارد، و پژوهشگران معتقدند که این زیست‌بوم ارزش توجه و حفاظت دارد.
در سال ۱۴۰۳، پژوهشگران موفق به استخراج رکوردشکنانه‌ی هسته‌ای سنگی به طول ۱۲۶۸ متر از میدان شهر گمشده شدند – نمونه‌ای که امید می‌رود اطلاعات حیاتی درباره‌ی نحوه‌ی شکل‌گیری حیات روی زمین را ارائه دهد؛ شرایطی که همچنان در مواد معدنی این ناحیه حفظ شده‌اند.
با اینکه احتمال می‌رود میدان‌های گرمایی مشابهی در دیگر نقاط اقیانوس‌های جهان وجود داشته باشند، اما تاکنون فقط همین یک مورد توسط وسایل کنترل از راه دور کشف شده است.

نکته‌ی جالب اینجاست که هیدروکربن‌های تولید شده در دودکش‌های شهر گمشده، برخلاف سایر منابع زیستی، نه از نور خورشید و نه از دی‌اکسیدکربن جو، بلکه از واکنش‌های شیمیایی در اعماق بستر دریا به‌وجود آمده‌اند.
و چون هیدروکربن‌ها سازه‌های بنیادین حیات‌اند، این احتمال را مطرح می‌کنند که حیات در محیط‌هایی شبیه به همین‌جا آغاز شده باشد – و نه فقط روی زمین خودمان.

میکروبیولوژیست ویلیام برازلتون در سال ۱۳۹۷ به اسمیتسونین گفته بود:
«این نوع اکوسیستم می‌تواند همین حالا در سطح انسلادوس یا اروپا (قمرهای زحل و مشتری) فعال باشد. و شاید زمانی در مریخ هم بوده است.»

برخلاف «دودکش‌های سیاه» آتشفشانی که آن‌ها هم به‌عنوان یکی از احتمالات منشأ حیات مطرح شده‌اند، اکوسیستم شهر گمشده وابسته به گرمای ماگما نیست.
در حالی که دودکش‌های سیاه عمدتاً مواد معدنی غنی از آهن و گوگرد تولید می‌کنند، دودکش‌های شهر گمشده تا ۱۰۰ برابر بیشتر هیدروژن و متان تولید می‌کنند.
دودکش‌های آهکی شهر گمشده بسیار بزرگ‌تر از دودکش‌های سیاه هستند که نشان از عمر بسیار طولانی‌تر آن‌ها دارد.

بلندترین مونولیت این منطقه، «پوزئیدون» نام گرفته – به یاد خدای دریا در اساطیر یونانی – و بیش از ۶۰ متر ارتفاع دارد.
در شمال شرقی این برج، صخره‌هایی قرار دارند که از آن‌ها فوران‌های کوتاه‌مدت رخ می‌دهد. پژوهشگران دانشگاه واشنگتن این دودکش‌ها را چنین توصیف می‌کنند:
«از میان آن‌ها مایعی تراوش می‌کند که دسته‌هایی از بلورهای آهکی چندشاخه را به‌وجود می‌آورد، شبیه انگشتان دست‌هایی که به سمت بالا کشیده شده‌اند.»

متأسفانه، تنها دانشمندان مجذوب این منظره‌ی خارق‌العاده نشده‌اند.
در سال ۱۳۹۷ اعلام شد که لهستان حق بهره‌برداری از منابع اعماق دریا در اطراف شهر گمشده را به‌دست آورده است.
اگرچه در خود میدان گرمایی منابع ارزشمندی برای استخراج وجود ندارد، اما تخریب مناطق اطراف می‌تواند پیامدهایی ناخواسته به‌دنبال داشته باشد.
دانشمندان هشدار می‌دهند که هر نوع جریان یا آلودگی ناشی از عملیات معدن‌کاری می‌تواند به‌سادگی این زیست‌بوم شگفت‌انگیز را در خود غرق کند.

برخی از کارشناسان اکنون خواهان ثبت شهر گمشده به‌عنوان میراث جهانی هستند، تا پیش از آنکه دیر شود از این شگفتی طبیعی محافظت شود.
شهر گمشده ده‌ها هزار سال است که گواهی بر پایداری و قدرت حیات بوده است.
اما نابود کردنش، انگار همان کاری است که از ما برمی‌آید.

نسخه‌ای پیشین از این مقاله در مرداد ۱۴۰۱ منتشر شده بود.