یک لکه خورشیدی که حدود ۱۵ برابر بزرگتر از کره زمین است، هماکنون بر سطح خورشید قابل مشاهده است و تاکنون چندین شراره خورشیدی قدرتمند ایجاد کرده است. اگر قصد دارید پیش از ناپدید شدن این پدیده آن را رصد کنید، باید خود را به تجهیزات ویژه و فیلترهای مخصوص خورشیدی مجهز کنید، زیرا نگاه مستقیم به خورشید بدون ابزار استاندارد میتواند به چشم آسیب جدی وارد کند.
خورشید تقریباً هر ۱۱.۲ سال یک چرخه کامل فعالیت را طی میکند. در پایان هر چرخه، میزان فعالیت خورشیدی افزایش مییابد و پدیدههایی مانند شرارههای خورشیدی و پرتاب جرم تاجی بیشتر رخ میدهند. طی هفتههای گذشته، فعالیت خورشیدی بهطور قابل توجهی افزایش یافته و شرارههای شدیدی ثبت شدهاند که در برخی مناطق غیرمعمول زمین نیز باعث شکلگیری شفقهای قطبی شدهاند. این شفقها که معمولاً در عرضهای جغرافیایی بالا دیده میشوند، گاهی در اثر طوفانهای خورشیدی شدید به مناطق پایینتر نیز گسترش پیدا میکنند.
اکنون احتمال وقوع چنین رویدادهایی بار دیگر وجود دارد، زیرا یک لکه خورشیدی عظیم با ابعادی حدود ۱۵ برابر زمین روی سطح خورشید دیده میشود. این لکه خورشیدی توجه بسیاری از اخترشناسان و علاقهمندان به نجوم را به خود جلب کرده است. لکههای خورشیدی در واقع نواحی نسبتاً سردتری روی سطح خورشید هستند که در اطراف مناطقی با فعالیت مغناطیسی شدید شکل میگیرند. میدانهای مغناطیسی بسیار قوی در این نواحی مانع از انتقال کامل انرژی از درون خورشید به سطح میشوند و در نتیجه، این بخشها نسبت به اطراف خود تیرهتر و خنکتر به نظر میرسند.
با وجود آنکه این مناطق «سردتر» نامیده میشوند، دمای آنها همچنان هزاران درجه سانتیگراد است. اما در مقایسه با دمای بسیار بالای سطح خورشید، اختلاف دما باعث میشود لکهها به صورت نقاط تیره دیده شوند. اهمیت لکههای خورشیدی در این است که آنها اغلب منبع اصلی شرارههای خورشیدی و پرتاب جرم تاجی هستند. شراره خورشیدی انفجاری ناگهانی از انرژی است که میتواند مقادیر عظیمی از پرتوهای پرانرژی و ذرات باردار را به فضا پرتاب کند. پرتاب جرم تاجی نیز شامل رهاسازی تودههای بزرگی از پلاسما و میدان مغناطیسی از تاج خورشید به فضای میانسیارهای است.
در حال حاضر، لکه خورشیدی با نام AR4366 بیش از همه مورد توجه قرار گرفته است. این لکه مستقیماً رو به زمین قرار دارد و از زمان کشف آن در تاریخ ۳۰ ژانویه ۲۰۲۶، همچنان در حال رشد بوده است. جهتگیری مستقیم آن به سمت زمین اهمیت زیادی دارد، زیرا در صورت وقوع شرارههای قوی یا پرتاب جرم تاجی، احتمال تأثیرگذاری بر میدان مغناطیسی زمین بیشتر خواهد بود.
اندازه این لکه خورشیدی حدود ۱۷۰ هزار کیلومتر برآورد شده است؛ رقمی شگفتانگیز که نشان میدهد این پدیده تا چه اندازه عظیم است. برای مقایسه، قطر کره زمین حدود ۱۲٬۷۴۲ کیلومتر است، بنابراین این لکه چندین برابر بزرگتر از سیاره ماست. چنین ابعادی باعث شده که حتی برخی از رصدگران آماتور نیز با استفاده از تجهیزات مناسب بتوانند آن را مشاهده کنند.
اما اندازه بزرگ تنها ویژگی قابل توجه این لکه نیست. AR4366 همچنین بسیار فعال است. از زمان کشف تاکنون، این ناحیه حدود ۲۰ شراره خورشیدی از نوع M و X تولید کرده است. اگر با این دستهبندیها آشنا نباشید، باید بدانید که شرارههای خورشیدی بر اساس شدت انرژی در چند کلاس تقسیمبندی میشوند: A، B، C، M و X. در این میان، کلاس X قویترین و پرانرژیترین نوع شراره خورشیدی محسوب میشود و پس از آن کلاس M قرار دارد. بنابراین وقوع ۲۰ شراره در این دو دسته نشاندهنده سطح بالای فعالیت و پتانسیل خطر این لکه خورشیدی است.
شرارههای کلاس X میتوانند اثرات قابل توجهی بر زمین داشته باشند. آنها قادرند اختلالاتی در ارتباطات رادیویی، سامانههای ناوبری ماهوارهای و حتی شبکههای برق ایجاد کنند. در موارد شدید، طوفانهای ژئومغناطیسی ناشی از این شرارهها میتوانند به زیرساختهای فنی آسیب وارد کنند. البته میدان مغناطیسی زمین تا حد زیادی از ما در برابر ذرات باردار خورشیدی محافظت میکند، اما شدت برخی طوفانها میتواند چالشبرانگیز باشد.
در عین حال، این رویدادها جنبهای زیبا نیز دارند. زمانی که ذرات باردار خورشیدی با جو زمین برخورد میکنند، در عرضهای جغرافیایی بالا باعث ایجاد شفقهای قطبی خیرهکننده میشوند. اگر فعالیت AR4366 ادامه پیدا کند و پرتاب جرم تاجی قدرتمندی به سمت زمین هدایت شود، ممکن است در روزها یا هفتههای آینده شاهد شفقهای قطبی در مناطقی غیرمعمول باشیم.
برای رصد این لکه خورشیدی، استفاده از عینکهای مخصوص خورشیدی یا تلسکوپهای مجهز به فیلتر خورشیدی ضروری است. هرگز نباید بدون محافظ مناسب مستقیماً به خورشید نگاه کرد، زیرا حتی چند ثانیه میتواند به آسیب دائمی شبکیه منجر شود. رصد ایمن میتواند تجربهای جذاب و آموزنده باشد، بهویژه در دورهای که خورشید به اوج فعالیت چرخه خود نزدیک میشود.
در مجموع، لکه خورشیدی AR4366 نمونهای چشمگیر از پویایی و قدرت عظیم خورشید است. با توجه به چرخه ۱۱ ساله فعالیت خورشیدی، افزایش چنین پدیدههایی در این دوره قابل انتظار است. دانشمندان همچنان این ناحیه را زیر نظر دارند تا بتوانند هرگونه فعالیت شدید را پیشبینی کرده و در صورت لزوم هشدارهای لازم را صادر کنند.