آیا سیگنال‌های نوری دوگانه کشف‌شده توسط SETI نشانه‌ای از حیات هوشمندند؟

• HD 89389 یک ستاره شبیه خورشید است که در فاصله حدود ۱۰۰ سال نوری از زمین قرار دارد. این ستاره کمی درخشان‌تر و پرجرم‌تر از خورشید ماست.
• در جست‌وجوی اخیر پروژه Optical SETI، دو پالس نوری بسیار سریع و کاملاً یکسان از این ستاره ثبت شده‌اند. برخلاف روش سنتی SETI که به‌دنبال سیگنال‌های رادیویی است، Optical SETI به دنبال علائم نوری مانند پرتوهای لیزری است.
• محتمل‌ترین توضیح برای این پالس‌ها، عبور یک جسم از جلوی این ستاره است. اما ماهیت این جسم ناشناخته است و داده‌ها نشان می‌دهند که این جسم به زمین نزدیک‌تر از خود ستاره بوده است.

پالس‌های نوری غیرعادی

ما معمولاً پروژه‌های جست‌وجوی هوش فرازمینی (SETI) را با سیگنال‌های رادیویی مرتبط می‌دانیم. اما در سال‌های اخیر، دانشمندان دامنه این جست‌وجو را گسترش داده‌اند تا سایر نشانه‌های احتمالی فناوری بیگانه – موسوم به تکنو‌امضا (technosignature) – را هم دربر بگیرد. پالس‌های نوری نیز می‌توانند نوعی از این تکنوامضاها باشند، مثلاً با استفاده از لیزرهای قدرتمند یا فناوری انرژی هدایت‌شده. این تلاش‌ها تحت عنوان Optical SETI یا LaserSETI شناخته می‌شوند.

تاکنون هیچ نشانه قطعی از تمدن‌های بیگانه به دست نیامده، اما در بررسی جدیدی از ۱۳۰۰ ستاره خورشیدمانند، کشفی هیجان‌انگیز انجام شد: دو پالس نوری سریع و یکسان از ستاره HD ۸۹۳۸۹ در تاریخ ۲۴ اردیبهشت ۱۴۰۲.
این پروژه را ریچارد استنتون، دانشمند بازنشسته ناسا، رهبری کرده است.

نکته جالب اینجاست که این پالس‌ها شباهت زیادی با دو پالس دیگر دارند که در ۸ مهر ۱۳۹۸ از ستاره HD ۲۱۷۰۱۴ (همان ۵۱ Pegasi) دیده شدند. همچنین در ۲۹ دی ۱۴۰۳ نیز یک مجموعه پالس مشابه شناسایی شد، ولی هنوز در این مقاله بررسی نشده‌اند.

استنتون با استفاده از تلسکوپی به قطر ۷۶.۲ سانتی‌متر در بیگ بر، کالیفرنیا که خود طراحی کرده، به مدت چند سال به‌دنبال سیگنال‌های نوری ناشی از هوش فرازمینی بوده است. اما تاکنون چیزی غیرعادی نیافته بود… تا همین حالا.

مشخصات پالس‌های دیده‌شده

ستاره HD ۸۹۳۸۹ در صورت فلکی خرس بزرگ (Ursa Major) قرار دارد و از نوع F در ردهٔ ستارگان رشته اصلی است. تلسکوپ توانست دو پالس نوری سریع را از این ستاره ثبت کند. این دو پالس از نظر شکل کاملاً یکسان بودند، که بسیار غیرمعمول است، و تنها ۴.۴ ثانیه با هم فاصله داشتند.

نتایج این مشاهدات در تاریخ ۱۰ اردیبهشت ۱۴۰۴ در ژورنال Acta Astronautica منتشر شد و قرار است در نسخه مرداد ۱۴۰۴ (جلد ۲۳۳) چاپ شود.

چرا این پالس‌ها خاص هستند؟

هرچند برخی ستارگان می‌توانند به‌طور طبیعی پالس‌هایی تولید کنند (مثل ستاره‌های تپ‌اختر – Pulsars)، اما HD ۸۹۳۸۹ یک ستاره خورشیدمانند است و رفتار آن اصلاً شبیه به تپ‌اخترها نیست. چیزی که این پالس‌ها را خاص می‌کند، شباهت کامل آن‌ها به یکدیگر و فاصله بسیار کوتاه بین آن‌هاست. در بررسی‌ها گفته شده:

پس از سال‌ها جست‌وجو در میان بیش از ۱۳۰۰ ستاره خورشیدمانند برای یافتن سیگنال‌های Optical SETI، سرانجام نتیجه‌ای غیرمنتظره به‌دست آمد. سیگنالی شامل دو پالس یکسان و سریع با فاصله ۴.۴ ثانیه در نور ستاره HD ۸۹۳۸۹ کشف شد. تاکنون هیچ پالس منفردی حتی شبیه به این‌ها در این جست‌وجوها پیدا نشده بود. بررسی دقیق این سیگنال نشان داد که ویژگی‌های خاص پالس اول، تقریباً به‌طور کامل در پالس دوم نیز تکرار شده‌اند.

ویژگی‌های جالب این پالس‌ها:

1. تشابه بی‌نظیر دو پالس – در مورد HD ۸۹۳۸۹ این دو پالس ۴.۴ ثانیه فاصله دارند، و در مشاهده سوم (ژانویه ۲۰۲۵) تنها ۱.۲ ثانیه.
2. تغییرات سریع در روشنایی ستاره – ستاره ظرف ۰.۲ ثانیه به‌سرعت روشن‌تر، کم‌نورتر و دوباره روشن‌تر می‌شود، و سپس به حالت عادی برمی‌گردد.
3. عدم شناسایی هیچ جسم متحرکی – در زمان ثبت این پالس‌ها، هیچ جسمی مانند هواپیما، ماهواره، شهاب یا پرنده در میدان دید دوربین یا حسگر پس‌زمینه دیده نشد.

بررسی احتمالات

استنتون در مقاله خود توضیح می‌دهد که بسیاری از پدیده‌های زمینی نمی‌توانند دلیل این پالس‌ها باشند. در بخشی از مقاله آمده:

مقایسه این سیگنال با سیگنال‌های مربوط به هواپیماها، ماهواره‌ها، شهاب‌ها، رعدوبرق، اغتشاشات جوی و نویز سیستم نشان می‌دهد که این پالس‌ها منحصر به‌فرد هستند.

در بازبینی داده‌های قدیمی، دو پالس مشابه دیگر در داده‌های مربوط به ستاره HD ۲۱۷۰۱۴ دیده شد که قبلاً به اشتباه به پرنده نسبت داده شده بودند. با بررسی دقیق، مشخص شد که منشأ آن‌ها نمی‌توانسته پرنده باشد.

در ادامه، چند فرضیه برای منشأ این پالس‌ها مطرح شده که مهم‌ترین آن‌ها پراش لبه‌ای (Edge Diffraction) است. در این حالت، نور موازی هنگام برخورد با جسمی با لبه صاف خم می‌شود و الگویی از تداخل موجی ایجاد می‌کند. اگر این فرضیه درست باشد، می‌توان با استفاده از آرایه‌هایی از تلسکوپ‌ها، فاصله، اندازه، شکل و سرعت جسم را اندازه‌گیری کرد.

احتمالات دیگر شامل:

• امواج گرانشی (اختلالات در بافت فضا-زمان)
• شوک جوی در جو زمین
• هوش فرازمینی که از یک جسم با لبه صاف برای مسدود کردن نور استفاده کرده است

اما برای رسیدن به نتیجه قطعی، نیاز به شواهد و بررسی‌های بیشتری است.

آیا جسمی در منظومه شمسی عامل آن است؟

در حال حاضر، محتمل‌ترین توضیح این است که جسمی در فضا از جلوی ستاره گذشته است (پدیده اختفاء – occultation). اما اگر این‌طور باشد، این جسم چقدر از ما فاصله دارد؟

از آن‌جا که تغییرات روشنایی در بازه‌ای بسیار کوتاه (۰.۲ ثانیه) رخ داده، احتمالاً این جسم نزدیک‌تر از خود ستاره است. مقاله می‌گوید:

تغییر روشنایی ستاره از روشن به کم‌نور و دوباره روشن در ۰.۲ ثانیه اتفاق افتاده است. این نوسان به‌قدری قوی است که نمی‌تواند ناشی از نویز تصادفی یا اغتشاش جوی باشد. چگونه می‌توان ستاره‌ای با قطر بیش از یک میلیون کیلومتر را در کسری از ثانیه به‌طور جزئی ناپدید کرد؟ منشأ این تغییر نمی‌تواند به اندازه فاصله خود ستاره دور باشد.

استنتون در این باره می‌گوید که این جسم احتمالاً در منظومه شمسی ما قرار دارد. شاید یک سیارک دوگانه باعث آن شده باشد، اما برای اثبات این فرضیه هم هنوز داده کافی در دست نیست:

هیچ‌کدام از این فرضیه‌ها فعلاً قانع‌کننده نیستند. نمی‌دانیم چه نوع جسمی می‌تواند این پالس‌ها را ایجاد کند یا فاصله‌اش چقدر است. حتی نمی‌دانیم آیا این پالس‌ها ناشی از جسمی در مسیر دید ما هستند یا چیزی نور ستاره را بدون عبور از میدان دید تغییر داده است. تا زمانی که داده‌های بیشتری جمع‌آوری نشود، حتی نمی‌توانیم به‌طور جدی در مورد دخالت تمدن‌های بیگانه صحبت کنیم!

قدم بعدی چیست؟

اگر بتوان این پالس‌ها را دوباره ثبت کرد یا نمونه‌های مشابه بیشتری یافت، اطلاعات زیادی درباره منشأ آن‌ها به‌دست خواهد آمد. استنتون پیشنهاد می‌دهد:

باید این وقایع را با استفاده از آرایه‌هایی از تلسکوپ‌های نوری هماهنگ ثبت کرد. اگر جسمی بین ما و ستاره در حال حرکت باشد، این روش به ما می‌گوید که سرعت جسم در جهت عمود بر خط دید چقدر است و می‌توان اندازه و فاصله‌اش را تخمین زد.

همچنین:

اگر مشخص شود که نور ستاره بدون عبور جسمی از جلوی آن تغییر کرده، می‌توان با استفاده از تلسکوپ‌هایی که صدها کیلومتر از هم فاصله دارند، بررسی کرد که تفاوت زمانی در دریافت پالس‌ها فقط ناشی از اختلاف مسیر نور از ستاره به هر تلسکوپ است یا نه. در این صورت، اگر این تغییرات به خود ستاره نسبت داده نشود، مسأله‌ای پیچیده‌تر پیش روی ماست.

جمع‌بندی

کشف این پالس‌های نوری، معمایی علمی ایجاد کرده است. آیا با پدیده‌ای طبیعی مواجه هستیم؟ یا نشانه‌ای از فناوری؟ هنوز برای قضاوت زود است. اما پروژه Optical SETI با این کشف وارد مرحله‌ای هیجان‌انگیزتر شده است.