وقتی فضاپیمای سایوز T-۱۳ در ۸ ژوئن ۱۹۸۵ به سالیوت ۷ رسید، این ایستگاه امکان کمک به فرایند نزدیک شدن و اتصال را نداشت. سالیوت ۷ از ماه فوریه ارتباط خود را با مرکز کنترل مأموریت شوروی از دست داده بود، باتریهایش تخلیه شده بودند و سیستم کنترل وضعیت نیز دیگر نمیتوانست ایستگاه را در موقعیت پایدار نگه دارد. بنابراین ولادیمیر ژانیبکوف، فرمانده مأموریت، و ویکتور ساوینیخ، مهندس پرواز، مجبور شدند بهصورت دستی به وسیلهای نزدیک شوند و آن را به یک ایستگاه تاریک، سرد و کاملاً فاقد برق متصل کنند.
اتصال موفق سایوز T-۱۳ به سالیوت ۷ معمولاً نقطه اوج این مأموریت در نظر گرفته میشود، اما در واقع این تازه آغاز یک وضعیت اضطراری طولانی و کمسروصدا بود. خدمه ابتدا باید مطمئن میشدند که هنوز هوای قابل تنفس در ایستگاه وجود دارد، علت خرابی سیستم برق را پیدا میکردند، برق را بدون وارد کردن فشار بیش از حد به باتریهای باقیمانده بازمیگرداندند و فضای داخلی ایستگاه را که رطوبت منجمدشده در آن میتوانست به تجهیزات آسیب بزند، بهتدریج گرم میکردند.
همین مسئله آخر دلیل یکی از محتاطانهترین تصمیمهای این مأموریت بود. گرم کردن هوا آغاز شد، در حالی که دیوارههای ایستگاه همچنان سرد باقی ماندند. گرمکنهای دیواری تا زمانی که یخ و برفک پوشاننده ایستگاه از بین نرفته بود، روشن نشدند؛ زیرا گرم کردن سریع این سطوح میتوانست باعث تبدیل یخ به آب و ورود آن به پنلهای الکتریکی و تجهیزات شود.
ایستگاهی که نمیتوانست به فرایند اتصال کمک کند
سالیوت ۷ از اکتبر ۱۹۸۴ بدون خدمه بود، اما خرابی تعیینکننده در فوریه سال بعد رخ داد. نقصی مرتبط با سیستم چرخش آرایههای خورشیدی و سامانههای تلهمتری باعث شد باتریهای ایستگاه تخلیه شوند. با از دست رفتن برق، ارتباطات، کنترل حرارتی و سامانه خودکار کمک به نزدیک شدن فضاپیماها نیز همزمان از کار افتادند.
سایوز T-۱۳ در ۶ ژوئن پرتاب شد. دو روز بعد، خدمه متوجه شدند ایستگاه بهآرامی در حال چرخش است و آرایههای خورشیدی آن در جهت مناسبی قرار ندارند. ژانیبکوف هدایت مرحله نزدیک شدن را بر عهده داشت و ساوینیخ فاصله و حرکت نسبی دو فضاپیما را زیر نظر میگرفت. یک فاصلهیاب لیزری دستی به آنها کمک کرد موقعیت هدفی را تعیین کنند که نه میتوانست سیگنالهای راهنمایی ارسال کند و نه خودش را تثبیت نگه دارد.
طبق گزارش ناسا در مستندات Mir Hardware Heritage، این نخستین اتصال یک سایوز به یک ایستگاه فضایی غیرفعال بود. اتصال سخت از طریق حلقههای اتصال نشان داد که سالیوت ۷ کاملاً از کار افتاده است. تنها پس از آن بود که خدمه توانستند وضعیت هوای داخل ایستگاه را بررسی کنند و درباره باز کردن دریچه ورود تصمیم بگیرند.
سرد، تاریک اما همچنان تحت فشار
فضانوردان پیش از ورود، هوای داخل ایستگاه را بررسی کردند. هوا بسیار سرد بود، اما همچنان قابل تنفس بود. آنها با لباسهای زمستانی، از جمله کلاههای دارای پوشش خز، وارد ایستگاه شدند و چون چراغهای آن برق نداشتند، از چراغقوه استفاده کردند. دیوارهها و تجهیزات با لایهای از برفک پوشیده شده بودند و آب موجود در ایستگاه نیز یخ زده بود.
یک بررسی فنی ناسا درباره سامانههای ایستگاههای فضایی شوروی بعدها شرایط موجود را اینگونه توصیف کرد: هیچ سیستم الکتریکی فعالی وجود نداشت، آب یخ زده بود و پنلهای تجهیزات زیر لایهای از یخ قرار داشتند. طبق این گزارش، بازگرداندن برق و سیستم پشتیبانی حیات حدود یک هفته و نیم زمان برد.
این وضعیت صرفاً یک مشکل ساده و ناخوشایند نبود. در فضا، آب حاصل از ذوب شدن یخ مانند زمین به سمت کف جریان پیدا نمیکند. قطرات آب میتوانند بهصورت شناور در محیط حرکت کنند یا به سطوح مختلف بچسبند و به اتصالات، بردهای الکترونیکی و محفظههای تجهیزات برسند. بنابراین بازگرداندن گرما باید بخشی از فرایند تعمیر سیستم برق در نظر گرفته میشد، نه صرفاً اقدامی برای راحتی خدمه.
یک زنجیره از خرابیها
هر هشت باتری موجود در ایستگاه کاملاً تخلیه شده بودند و دو باتری نیز دیگر قابل بازیابی نبودند. خرابی یک حسگر در سیستم جهتدهی آرایههای خورشیدی مانع شارژ مجدد باتریها شده بود و مشکل در رادیوی تلهمتری نیز باعث شده بود مرکز کنترل مأموریت نتواند بهموقع متوجه وضعیت شود. در نهایت، قطع برق رادیو را نیز همراه با سایر تجهیزات از کار انداخت.
ژانیبکوف و ساوینیخ نمیتوانستند بهسادگی باتریهای باقیمانده را متصل کنند و تمام سیستمها را یکباره روشن کنند. آنها ابتدا باتریهای سالم باقیمانده را آزمایش کردند و سپس در یک روند کنترلشده آنها را به آرایههای خورشیدی متصل کردند. پس از آن، سایوز T-۱۳ بهگونهای چرخانده شد که پنلهای خورشیدی آن رو به خورشید قرار بگیرند و سیستم کنترل سایوز جایگزین سیستم غیرفعال ایستگاه شود.
این مانور امکان ایجاد نخستین منبع برق پایدار را فراهم کرد و خدمه توانستند مدارهای مختلف را یکییکی فعال کنند. روشنایی و ارتباطات اهمیت زیادی داشتند، اما تجهیزات مربوط به گردش و تصفیه هوا نیز حیاتی بودند. تا زمانی که سیستم پشتیبانی حیات خود سالیوت ۷ دوباره قابل اعتماد شود، خدمه همچنان از سیستم بازتولید هوای سایوز T-۱۳ استفاده میکردند.
گرمکنهای دیواری عمداً خاموش ماندند
بر اساس جدول زمانی ناسا، گرمکنهای هوا در ۱۰ ژوئن روشن شدند. اما گرمکنهای دیواری شرایط متفاوتی داشتند. ناسا اعلام کرده است که این گرمکنها تا زمانی که تمام برفکها تبخیر نشده بودند، روشن نشدند تا از ورود آب به تجهیزات جلوگیری شود. این تصمیم در نگاه اول ممکن است متناقض به نظر برسد، اما زمانی که گرم کردن هوای کابین و گرم کردن دیوارههای ایستگاه را دو فرایند جداگانه در نظر بگیریم، دلیل آن روشن میشود.
هدف این بود که دمای هوای داخل افزایش پیدا کند، بدون اینکه یخهای روی سطوح تجهیزات بهسرعت آب شوند. برفک میتوانست بهتدریج وارد هوای کابین شود و از طریق سیستم تهویه و کنترل رطوبت مدیریت شود؛ اما حرکت آب مایع در میان تجهیزات الکترونیکی خاموش میتوانست پیش از رفع مشکل اصلی، خرابی جدیدی ایجاد کند.
بنابراین خدمه در حالی که فرایند احیای ایستگاه ادامه داشت، با لباسهای سنگین کار میکردند. گزارشی که بر اساس متن مکالمات مأموریت بازسازی شده است، نشان میدهد مراحل اولیه کاملاً حسابشده بودند: بررسی هوا، آزمایش باتریها، برقراری اتصالات بهصورت مرحلهای و مشورت مداوم با مرکز کنترل زمینی. چیزی که بعدها بهعنوان بداههکاری مشهور شد، در واقع در چارچوب مجموعهای از دستورالعملهای دقیق انجام گرفت.
مخازن آب ایستگاه تا پایان ماه ژوئن یخزدایی نشدند. انجماد باعث از کار افتادن آبگرمکن شده بود و خدمه برای گرم کردن آب از یک لامپ تلویزیون پرقدرت استفاده کردند. رطوبت طبیعی داخل کابین نیز تا پایان ماه ژوئیه به حالت عادی بازنگشت. احیای سالیوت ۷ فرایندی چند هفتهای بود، نه اتفاقی که تنها با اتصال سایوز در روز اول رخ دهد.
احیای ایستگاه بهصورت مرحلهای انجام شد
در ۱۳ ژوئن، یعنی پنج روز پس از اتصال، سیستم کنترل وضعیت ایستگاه دوباره فعال شد. این اتفاق اهمیت زیادی داشت، زیرا اکنون یک فضاپیمای باری پروگرس میتوانست بهصورت خودکار به ایستگاه نزدیک شود. فضاپیمای Progress ۲۴ بعدها در همان ماه به سالیوت ۷ رسید و یک آبگرمکن جدید، سه باتری، تجهیزات توسعه آرایههای خورشیدی و حدود ۴۰ کیلوگرم قطعه و تجهیزات جایگزین را به همراه آورد.
گزارشهای مربوط به عملیات نجات سالیوت ۷ جزئیات بیشتری از این وضعیت اضطراری ارائه کردهاند. ماجرای گرمکنهای دیواری نیز نشان میدهد که بازگرداندن یک ایستگاه یخزده به زندگی نیازمند کنترل دقیق وضعیت یخ، بخار و آب در نزدیکی تجهیزات حساس الکترونیکی بود.
این عملیات سالیوت ۷ را دوباره به یک مقصد فضایی عملیاتی تبدیل کرد. خدمه دیگری نیز بعدها از این ایستگاه بازدید کردند و در سال ۱۹۸۶، لئونید
