از جمله چین که قصد دارد در سالهای آینده اندازه ایستگاه فضایی «تیانگونگ» را دو برابر کند، و سازمان پژوهشهای فضایی هند (ISRO) که ایستگاه پیشنهادی «بهاراتیا آنتاریکش» (BAS) را در دستور کار دارد و قرار است نخستین ماژول آن تا سال ۲۰۲۸ پرتاب شود. در کنار اینها، پروژههای خصوصی مانند «Orbital Reef» متعلق به بلو اوریجین، «LOOP» ایرباس، ایستگاه «Axiom»، «Haven-1» شرکت Vast و ایستگاه «Starlab Space» نیز مطرح هستند.
اعتبار تصویر: روسکاسموس»
آژانس فضایی روسیه (روسکاسموس) نیز برنامههایی برای ایجاد یک ایستگاه فضایی جانشین دارد، هرچند این برنامهها طی چند سال گذشته دستخوش تغییر شدهاند. بر اساس اظهارات اخیر اولگ اورلوف، مدیر مؤسسه مشکلات زیستپزشکی آکادمی علوم روسیه (RAS)، ایستگاه مداری جدید روسیه (ROS) شامل ماژولهایی خواهد بود که بخش مداری روسیه در ISS را تشکیل میدهند؛ یعنی زاریا، زوزدا، پویسک، راسوِت، نائوکا و پریچال. این اعلامیه در تاریخ ۱۸ دسامبر و در یک نشست خبری در مرکز بینالمللی رسانهای «راشا تودی» در مسکو منتشر شد.
به گفته اورلوف، یک کمیسیون ویژه طی چند ماه گذشته روی این فرایند کار کرده است. این تصمیم بازتابدهنده موقعیت ژئوپلیتیکی روسیه در شرایط جنگ جاری اوکراین است؛ شرایطی که با تحریمهای بینالمللی، لغو توافقها و کاهش منابع همراه بوده است.
تغییر در مفهوم اولیه
این تصمیم نشاندهنده تغییر در برنامه اولیه روسکاسموس است؛ برنامهای که ریشه در مفهوم «مجتمع مونتاژ و آزمایش مداری سرنشیندار» (OPSEK) داشت و نخستین بار در سال ۲۰۰۹ پیشنهاد شده بود. قرار بود این ایستگاه شامل همان ماژولهای بخش روسی ISS باشد، اما پس از یک مطالعه امکانسنجی در سال ۲۰۱۷، این طرح کنار گذاشته شد؛ چرا که ادامه مشارکت در برنامه ISS مقرونبهصرفهتر تشخیص داده شد.
در سال ۲۰۲۱، روسکاسموس اعلام کرد که همکاریاش با ISS در سال ۲۰۲۴ پایان مییابد و دلیل آن را نگرانی درباره وضعیت ماژولهای روسی (که برخی از آنها نزدیک به ۳۰ سال قدمت دارند) عنوان کرد.
در این مرحله، مفهوم OPSEK به «ایستگاه خدمات مداری روسیه» (ROSS) تغییر نام داد که در روسی «ایستگاه مداری روسیه» (ROS) خوانده میشود (نباید با بخش مداری روسیه ISS که آن هم ROS نامیده میشود، اشتباه گرفته شود). طبق این طرح جدید، قرار نبود از ماژولهای ISS استفاده شود و پرتاب نخستین ماژول علمی–انرژی برای سال ۲۰۲۷ برنامهریزی شده بود. تا سال ۲۰۳۰ نیز قرار بود سه ماژول دیگر شامل گره جهانی، درگاه (Gateway) و ماژول پایه، هسته اصلی ایستگاه را شکل دهند.
تا سال ۲۰۳۵، امکان افزودن حداکثر سه ماژول دیگر، از جمله یک زیستگاه خصوصی برای گردشگری فضایی، پیشبینی شده بود. این ایستگاه میتوانست میزبان حداقل دو فضانورد باشد و در صورت لزوم، ماهها بهصورت خودکار و بدون سرنشین فعالیت کند.
ماژولهای بازیافتی، مدار جدید
آخرین مفهوم ارائهشده برای ROS بازتاب شرایط متغیر روسکاسموس در سالهای اخیر است؛ شرایطی که بهدنبال تحریمها و قطع همکاریهای بینالمللی پس از حمله روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲ شکل گرفته است. طبق اظهارات اورلوف، روسیه پس از پایان مأموریت ISS در سال ۲۰۳۰، ماژولهای خود را از این ایستگاه جدا کرده و آنها را به هسته اصلی ROS تبدیل خواهد کرد و سپس ماژولهای دیگری به آن افزوده میشود. او در گفتوگو با خبرگزاری دولتی تاس اعلام کرد که شورای علمی–فنی روسکاسموس از این پیشنهاد حمایت کرده و استقرار ایستگاه مداری روسیه را بر پایه بخش روسی ISS بهعنوان محتملترین سناریو تصویب کرده است.
اورلوف همچنین اشاره کرد که مدار ایستگاه جدید دارای میل مداری ۵۱٫۶ درجه خواهد بود؛ مداری که به گفته او به دلایل ژئوپلیتیکی انتخاب شده است. این مدار به روسیه اجازه میدهد پرتابها را از پایگاههای جدید داخلی خود انجام دهد؛ پایگاههایی که برای کاهش وابستگی به پایگاه بایکونور در قزاقستان ساخته شدهاند، یعنی پایگاه پلستسک در شمال روسیه و وستوچنی در خاور دور. اهمیت این موضوع پس از آسیبهای اخیر واردشده به پایگاه بایکونور دوچندان شده، چرا که این آسیبها پروازهای روسکاسموس به ISS را بهطور موقت متوقف کردهاند.
این اعلامیه با سخنان دنیس مانتوروف، معاون اول نخستوزیر روسیه، در تاریخ ۵ دسامبر همخوانی دارد. او گفته بود که آکادمی علوم روسیه در اواخر نوامبر تصمیم گرفته طرح ایستگاهی با مدار قطبی (۹۶ درجه) را تغییر دهد. چنین مداری امکان پایش مداری سراسر روسیه و انجام آزمایشها در نزدیکی قطب مغناطیسی شمال (جایی که میدان مغناطیسی زمین محافظت بسیار کمی در برابر پرتوهای کیهانی فراهم میکند) را برای بررسی تأثیر آنها بر موجودات زنده فراهم میکرد.
مدار جدید همچنان امکان پرتاب مأموریتهای سرنشیندار و باری از پایگاههای داخلی روسیه را فراهم میکند. مانتوروف همچنین گفت که هند نیز در حال بررسی استفاده از همین مدار برای ایستگاه «بهاراتیا آنتاریکش» است و این تصمیم میتواند زمینهساز همکاری بینالمللی میان دو ایستگاه باشد.
اعتبار تصویر: IBEF»
تردیدها و انتقادات
با این حال، برخی در روسیه تردیدهای جدی دارند که ROS بتواند آنقدر دوام بیاورد که چنین همکاریهایی عملی شود. ماریا سوکولوا، نویسنده روزنامه «نوویه ایزوستیا»، نقد تندی بر برنامه روسکاسموس و آکادمی علوم روسیه برای بازیافت ماژولهای ISS وارد کرده است. به گفته او، مشکل اصلی اظهارات خود اورلوف در سال ۲۰۲۲ است؛ زمانی که هشدار داده بود تجمع باکتریها و قارچها در ISS به تهدیدی برای سلامت فضانوردان تبدیل شده است.
او در مصاحبهای با خبرگزاری دولتی «ریا نووستی» گفته بود که تحلیلهای میکروبی محیط ماژولهای بخش روسی ISS نشان میدهد شرایط زیستی این ایستگاه رو به وخامت است. بر اساس نتایج، در ۶۵ درصد نمونههای بررسیشده از مأموریتهای اخیر، میزان میکروارگانیسمها بیش از حد مجاز بوده و گونههایی شناسایی شدهاند که میتوانند باعث واکنشهای آلرژیک و بیماریهای بافت نرم و دستگاه تنفسی فوقانی شوند.
این مشکلات طی سه سال گذشته نهتنها کاهش نیافته، بلکه تشدید شدهاند. نگرانیهای اورلوف درباره فرسودگی ماژولها نیز پیشتر دلیل اصلی کنار گذاشتن ایده استفاده مجدد از آنها بود. در واقع، تصمیم روسیه برای استفاده دوباره از این ماژولها به معنای بهارث بردن تمام مشکلات زیستی، فنی و سازهای ISS است؛ بهویژه در مورد ماژولهای قدیمی مانند زاریا و یونیتی که ۲۷ سال قدمت دارند و پس از آن زوزدا با ۲۵ سال عمر.
این ماژولها به دلیل نوسانات شدید دمایی و تابش پرتوها دچار خستگی مواد و نشتی هوا شدهاند و به نگهداری مداوم توسط خدمه نیاز دارند؛ امری که زمان قابل توجهی را از فعالیتهای علمی میکاهد. در نهایت، ISS اساساً برای ۱۵ سال طراحی شده بود، اما عمر آن بارها تمدید شده و این موضوع بازده علمی آن را کاهش داده است. با این حال، انگیزه روسیه روشن است: این کشور به دلیل جنگ اوکراین با بحران مالی مواجه است و روسکاسموس نیز از پیامدهای آن مصون نمانده است.
