ستارهشناسان اخیراً هنگام مشاهده یک جرم فرانپتونی در لحظه عبور آن از مقابل یک ستاره، به کشفی شگفتانگیز دست پیدا کردند؛ کشفی که ممکن است درک دانشمندان از اجرام دوردست منظومه شمسی را تغییر دهد. بر اساس این مشاهدات، بهنظر میرسد این جرم آسمانی دارای جو باشد؛ موضوعی که اگر تأیید شود، پرسشهای علمی بسیار زیادی را ایجاد خواهد کرد.
دانشمندان سالهاست که با استفاده از تلسکوپهای پیشرفته، فضاپیماها و روشهای نوین رصدی تلاش میکنند رازهای جهان را کشف کنند. با این حال، هنوز بسیاری از اجرام موجود در منظومه شمسی بهطور کامل شناخته نشدهاند. یکی از این دستهها، اجرام فرانپتونی یا TNOها هستند؛ اجرامی که در نواحی بسیار دور و سرد منظومه شمسی، فراتر از مدار سیاره Neptune قرار دارند.
جرم فرانپتونی به هر جسم آسمانی گفته میشود که آن سوی مدار نپتون قرار گرفته باشد. این منطقه از منظومه شمسی بسیار سرد است و نور خورشید در آن بسیار ضعیفتر از زمین دیده میشود. معروفترین جرم فرانپتونی، Pluto است؛ جرمی که سالها بهعنوان نهمین سیاره منظومه شمسی شناخته میشد اما بعدها در دسته سیارات کوتوله قرار گرفت. پلوتو نیز دارای جو است، اما وجود جو در چنین اجرام سرد و کوچک همیشه برای دانشمندان موضوعی پیچیده و جالب بوده است.
اکنون گروهی از ستارهشناسان ژاپنی به رهبری «کو آریماتسو» از رصدخانه نجومی ایشیگاکیجیما تصمیم گرفتند جرم فرانپتونی دیگری به نام ۲۰۰۲ XV 93 را بررسی کنند. این جرم آسمانی حدود ۵۰۰ کیلومتر قطر دارد و در دسته اجرامی قرار میگیرد که به آنها «پلوتینو» گفته میشود؛ یعنی اجرامی که مدار آنها شباهتهایی به مدار پلوتو دارد.
در تاریخ ۱۰ ژانویه ۲۰۲۴، این جرم فرانپتونی از مقابل یک ستاره عبور کرد. چنین رویدادی برای دانشمندان بسیار ارزشمند است، زیرا هنگام عبور یک جسم آسمانی از مقابل ستاره، میتوان تغییرات نور ستاره را بررسی کرد و اطلاعات مهمی درباره آن جسم به دست آورد.
پژوهشگران هنگام رصد این رویداد متوجه شدند که نور ستاره بهصورت تدریجی کمنور میشود، نه بهصورت ناگهانی. این موضوع معمولاً میتواند نشانه وجود جو باشد، زیرا جو باعث میشود نور ستاره بهآرامی پراکنده و تضعیف شود. همین مشاهده باعث شد دانشمندان احتمال دهند که ۲۰۰۲ XV 93 دارای جو است.
اگر این کشف تأیید شود، بسیار شگفتانگیز خواهد بود؛ زیرا اجرام فرانپتونی معمولاً بسیار سرد هستند و همچنین گرانش بسیار ضعیفی دارند. در چنین شرایطی نگه داشتن یک جو پایدار بسیار دشوار است. به بیان ساده، از نظر علمی انتظار نمیرود چنین جرمی بتواند جو داشته باشد.
این مسئله باعث شده دانشمندان با یک معمای جدید روبهرو شوند. اگر واقعاً این جرم دارای جو باشد، منشأ آن چیست و چگونه حفظ شده است؟
نکته جالبتر این است که مشاهدات انجامشده توسط James Webb Space Telescope هیچ نشانهای از گازهای یخزده روی سطح این جرم نشان ندادهاند. معمولاً اجرامی که در این مناطق دوردست قرار دارند، دارای یخهایی از جنس نیتروژن، متان یا مونوکسیدکربن هستند که میتوانند در شرایط خاص بخار شوند و جو ایجاد کنند. اما در مورد ۲۰۰۲ XV 93 چنین نشانههایی دیده نشده است.
به همین دلیل، ستارهشناسان اکنون نظریههای دیگری را مطرح کردهاند. یکی از فرضیههای اصلی این است که احتمالاً برخورد یک سیارک یا جرم آسمانی دیگر با این جسم باعث آزاد شدن گازهایی شده که اکنون بهصورت یک جو موقت اطراف آن دیده میشوند. در واقع ممکن است این جو دائمی نباشد و تنها نتیجه یک برخورد نسبتاً تازه باشد.
البته دانشمندان تأکید میکنند که این فرضیه هنوز اثبات نشده و تنها یک احتمال علمی است. برای تأیید وجود جو و همچنین درک منشأ آن، به مشاهدات و تحقیقات بیشتری نیاز خواهد بود.
این کشف اهمیت زیادی دارد، زیرا میتواند اطلاعات تازهای درباره رفتار اجرام فرانپتونی و شرایط فیزیکی نواحی دوردست منظومه شمسی ارائه دهد. هرچه دانشمندان بیشتر این اجرام را بررسی کنند، بهتر میتوانند تاریخ شکلگیری منظومه شمسی و تحول آن را درک کنند.
علاوه بر این، چنین کشفهایی نشان میدهد که حتی در بخشهایی از منظومه شمسی که تصور میشد کاملاً شناخته شدهاند، هنوز پدیدههای ناشناخته زیادی وجود دارد. ممکن است در آینده اجرام بیشتری کشف شوند که ویژگیهایی کاملاً غیرمنتظره داشته باشند و نظریههای فعلی دانشمندان را به چالش بکشند.
دانشمندان امیدوارند با استفاده از تلسکوپهای پیشرفتهتر و مأموریتهای فضایی آینده بتوانند اطلاعات دقیقتری درباره ۲۰۰۲ XV 93 به دست آورند. اگر وجود جو در این جرم تأیید شود، احتمالاً این کشف به یکی از مهمترین یافتههای نجومی سالهای اخیر تبدیل خواهد شد؛ یافتهای که میتواند نگاه انسان به جهانهای یخی و دوردست منظومه شمسی را تغییر دهد.
