در تابستان سال ۲۰۲۵، مشاهدات آسمان نشان داد که یک جسم متحرک و دوردست از خارج از منظومه شمسی وارد دید اخترشناسان شده است. این جسم که به شکل یک دنبالهدار شناسایی شد، تحت نام Comet 3I/ATLAS یا «دنبالهدار ۳I/آتلاس» معرفی گردید. دنبالهدار 3I/ATLAS در اکتبر همان سال با موفقیت از نزدیکی خورشید عبور کرد، اما پس از آن به تدریج روشنتر شد و امکان مطالعه دقیقتر آن فراهم شد. مأموریت فضایی SPHEREx توانست فورانهای دنبالهدار را ثبت کند و نشان دهد که این جرم دارای آب و دیاکسید کربن است.
طبق گزارش ناسا، پس از گذر نزدیک از خورشید، دنبالهدار 3I/ATLAS یک فوران غیرمنتظره را تجربه کرد. این جرم توسط رصدهای جدید ناسا و با استفاده از دادههای SPHEREx که بخشی از بررسی مادونقرمز این فضاپیما در دسامبر ۲۰۲۵ بود، مشاهده شد. کری لیز (Carey Lisse)، محقق ارشد و نویسنده اصلی این مطالعه از آزمایشگاه فیزیک کاربردی دانشگاه جانز هاپکینز، در این باره گفت: «دنبالهدار 3I/ATLAS در دسامبر ۲۰۲۵ به طور کامل در حال فوران به فضا بود و این فوران باعث شد که روشنایی آن به طور چشمگیری افزایش یابد.»
اجزای فوران شامل بخار آب، دیاکسید کربن و ذرات غبار بود. دادههای SPHEREx نشان داد که مواد تشکیلدهنده دنبالهدار شامل یخ آب، ترکیبات کربنی و مولکولهای آلی است. دانشمندان همچنین کشف کردند که کما (اطراف هسته دنبالهدار) حاوی ترکیباتی مانند متانول، متان و سیانید است. ابر گازی دنبالهدار دارای سطح بالایی از دیاکسید کربن بود، اما میزان مونوکسید کربن در آن کم بود. این نکته نشان میدهد که دنبالهدار 3I/ATLAS در محیطی نسبتاً گرم شکل گرفته است.
کری لیز توضیح داد که یخهای این دنبالهدار تحت گرمایش شدید قرار گرفتهاند و این فرآیند باعث آزاد شدن آنها از هسته دنبالهدار شده است. به این ترتیب، ترکیب شیمیایی این دنبالهدار شباهت زیادی به دنبالهدارهای رایج در منظومه شمسی پیدا کرده است. این مشاهدات اخترشناسی، محققان را قادر ساخته است تا تحلیل شیمیایی استثنایی از مواد دستنخورده فراخورشیدی به دست آورند که از یک منظومه شمسی دیگر آمدهاند.
به طور خاص، بررسی دادههای SPHEREx نشان داد که یخهای آب و ترکیبات آلی موجود در 3I/ATLAS شامل مولکولهایی هستند که میتوانند اطلاعات زیادی درباره شرایط شکلگیری دنبالهدار و محیط اولیه آن ارائه دهند. وجود متان، متانول و سیانید در کما نشاندهنده فرآیندهای شیمیایی پیچیدهای است که این دنبالهدار در طول میلیونها سال تجربه کرده است. این ترکیبات، علاوه بر نقش شیمیایی، میتوانند سرنخهایی درباره منشا و مسیر حرکت دنبالهدار در فضای بینستارهای ارائه کنند.
علاوه بر این، سطح بالای دیاکسید کربن و میزان کم مونوکسید کربن در ابر گازی دنبالهدار نشان میدهد که هسته آن در شرایط گرمایی قابل توجهی قرار گرفته و یخها و گازها به طور کنترلشده آزاد شدهاند. این یافتهها برای دانشمندان نجوم اهمیت دارد، زیرا میتوانند روند تکاملی و شکلگیری دنبالهدارها در محیطهای فراخورشیدی را بهتر درک کنند و مقایسهای با دنبالهدارهای موجود در منظومه شمسی انجام دهند.
در مجموع، دنبالهدار 3I/ATLAS نمونهای بینظیر از مواد خارج از منظومه شمسی را در اختیار اخترشناسان گذاشته است. مطالعه این جرم نه تنها به درک ترکیبات شیمیایی و ساختار دنبالهدار کمک میکند، بلکه اطلاعات ارزشمندی درباره پویایی و تاریخچه اجرام بینستارهای ارائه میدهد. دادههای جمعآوری شده توسط SPHEREx به پژوهشگران این امکان را میدهد که مقایسهای دقیق بین دنبالهدارهای منظومه شمسی و اجرام فراخورشیدی داشته باشند و فرآیندهای شیمیایی اولیه شکلگیری سیارات و مواد آلی در فضاهای دوردست را بهتر درک کنند.
به طور خلاصه، مشاهده و ثبت فوران دنبالهدار 3I/ATLAS توسط SPHEREx یک فرصت استثنایی برای دانشمندان فراهم کرده است تا مواد دستنخورده و اولیه یک دنبالهدار فراخورشیدی را تجزیه و تحلیل کنند، ترکیبات شیمیایی آن را شناسایی کنند و اطلاعات ارزشمندی درباره محیط شکلگیری آن و تاریخچه شیمیایی منظومههای دیگر به دست آورند. این کشف، نقطه عطفی در مطالعات اخترشناسی بینستارهای و بررسی اجرام دوردست محسوب میشود و به پژوهشگران کمک میکند تا پیوندهای شیمیایی و تکاملی بین اجرام مختلف فضا را بهتر درک کنند.
