دو پرتو نور از میان غبار سحابی تخممرغی فوران میکنند و مرحلهای نادر و گذرا را در فصل پایانی زندگی یک ستاره شبیه به خورشید آشکار میسازند.
این سحابی در صورت فلکی «ماکیان» (Cygnus) و در فاصله تقریبی هزار سال نوری از زمین واقع شده است و ستارهای پیر اما بسیار چگال را در دل خود پنهان کرده است. پرتوهای درخشان که مانند فوارهها بیرون میزنند، از روزنههای باریک عبور میکنند و لوبهای داغ و دودآلودی را در ابر اطراف ایجاد مینمایند، در حالی که قوسهای موجمانند و زیبا در گرد و غبار نقش میبندند. چنین منظرهای به دانشمندان دیدی استثنایی میدهد از نحوهای که ستارگان مانند خورشید ما در نهایت، لایههای خارجی خود را برمیافکنند و به آرامی به سمت شکلگیری یک سحابی سیارهنما گام برمیدارند.
نوجوانترین سحابی پیشسیارهای شناختهشده
بر اساس گزارشهای رصدی ناسا و آژانس فضایی اروپا (ESA)، سحابی تخممرغی جوانترین و نزدیکترین سحابی پیشسیارهای شناختهشدهای است که تاکنون مشاهده شده است. این سحابی در واقع از نور بازتابیده از ستاره مرکزی تشکیل شده است، ستارهای که هنوز کاملاً در میان ضخامت غبار پنهان است و مستقیماً قابل رؤیت نیست. نور منعکسشده از این ستاره، ابر غبارآلود را روشن میکند و ساختارهای خارقالعاده اطراف آن را به نمایش میگذارد.
دانشمندان میگویند که دو پرتو نور واضح و درخشان در واقع لوبهای قطبی در حال حرکت سریع هستند که از میان حلقههای قدیمیتر مواد خارج میشوند. این حلقهها به شکل تارهای ظریف و قوسدار در حال گسترش در ابر هستند. الگوهای متقارن و منظم این پرتوها نشان میدهد که نیروهای گرانشی – احتمالاً ناشی از وجود ستارگان همراهِ نامرئی – در شکلدهی جریان گاز و غبار تأثیر دارند. محققان بر این باورند که تعاملات گرانشی درون دیسک فشرده اطراف ستاره ممکن است ساختار پیچیده و زیبا این ابر درخشان را به تدریج شکل داده باشد.
پرتوهای نور اگرچه بسیار قدرتمندند، اما از روزنههای کوچک عبور میکنند که در اثر خروج مواد از اطراف ستاره ایجاد شدهاند. این پرتوها مانند تیغههای نور عمل میکنند که از دل ابر غبارآلود میگذرند و لوبهایی داغ و دودآلود را در فضای پیرامون بهوجود میآورند، همانگونه که موجهای نرم و موجمانندی در ماده پراکنده به چشم میآیند.
پردهبرداری از یک مرحله گذرا
ستاره مرکزیِ این سحابی در حال گذار از یکی از حساسترین مراحل زندگی خود است. دانشمندان بر این باورند که ستاره در مدت زمانی بسیار کوتاه شاید تنها چند صد سال دیسک خاکستری و پر از غباری را که آن را احاطه کرده بود، بیرون انداخته است. از دیدگاه کیهانی، چند صد سال زمان بسیار ناچیزی است، اما برای ما که از نزدیک این فرآیند را رصد میکنیم، همین مدت کوتاه اطلاعات بسیار ارزشمندی فراهم میآورد.
در این مرحله از زندگی سحابی، نور ستاره تنها به صورت بازتاب از ذرات غبار دیده میشود، نه به صورت نوری که از گازهای داغ ساطع شوند. این مرحله گذرا و چشمنواز پیشدرآمدی است بر آنچه در آینده رخ خواهد داد: زمانی که هسته ستاره کاملاً آشکار شود و گاز داغ اطرافش به شدت تابش کند، سحابی به مرحله نهاییِ خود یعنی سحابی سیارهنما تبدیل خواهد شد.
چرا این کشف اهمیت دارد؟
رصدهای تلسکوپ فضایی هابل در طول دههها نشان دادهاند که ساختارهای قوسی، لوبها، و الگوهای غباری که در سحابی تخممرغی دیده میشوند، نه تنها زیبا و چشمنواز هستند، بلکه در حقیقت مراحل مهمی از فرآیند تبدیل یک ستاره پیر به سحابی سیارهنما را به ما نشان میدهند. این ساختارها مانند فسیلهای نجومی هستند که اطلاعات ارزشمندی را درباره نحوهی گسترش مواد و تشکیل ساختارهای جدید در فضای کیهانی ارائه میدهند.
همچنین این پدیده به دانشمندان کمک میکند تا بهتر بفهمند که چگونه مواد کهکشانها مخصوصاً گازها و ذرات غبار در مرحلههای پایانی عمر ستارگان توزیع میشوند. در نهایت، این مواد غنی از عناصر سنگین هستند و میتوانند در تشکیل نسلهای بعدی ستارگان و حتی سیستمهای سیارهای نقش داشته باشند.
سحابی تخممرغی و آینده خورشید
یکی از جذابترین جنبههای این کشف آن است که ستارهای که در سحابی تخممرغی میسوزد، بسیار شبیه به خورشید ماست. این بدان معناست که مطالعه چنین اجرامی نه تنها ما را با پایان زندگی ستارگان مشابه خورشید آشنا میکند، بلکه تصویری از سرنوشت احتمالی منظومه شمسی در میلیاردها سال آینده ارائه میدهد. زمانی که خورشید ما به پایان عمر خود نزدیک شود، احتمالاً از دل غباری عظیم بیرون خواهد زد که شامل حلقهها، لوبها و الگوهای مشابهی خواهد بود، و شاید روزی ستارهشناسان دوردست آن را مانند ما تماشا کنند.
در نهایت، سحابی تخممرغی نمونهای بینظیر و ارزشمند از یکی از گذارهای کلیدی در چرخه زندگی ستارگان است؛ مرحلهای که به پژوهشگران امکان میدهد با جزئیات بیسابقه به فرآیندهای بنیادی کیهان نگاه کنند، در حالی که ما را نسبت به سرنوشت نهایی خورشید خودمان آگاهتر میسازد.
