یک رویداد فضایی شگفتانگیز ممکن است در آسمان رخ دهد و به احتمال زیاد ما فرصت دیدن آن را از دست خواهیم داد. سیستم Kepler-۸۹ تاکنون تنها مکانی در جهان است که در آن یک همترازی سیارهای مشاهده شده است، جایی که دو سیاره فراخورشیدی (Exoplanet) هنگام عبور از جلوی ستاره خود، یکدیگر را میپوشانند یا به اصطلاح eclipse میکنند. این به این معنی است که چهار جسم آسمانی، زمین، ستاره Kepler-۸۹ A و دو سیاره از چهار سیاره آن، یعنی Kepler-89Ad و Kepler-89Ae همگی روی یک خط قرار میگیرند. تیمی که این پدیده را برای اولین بار مشاهده کرد، معتقد است که این اتفاق دوباره در شرف رخ دادن است.
همترازی سه یا چند جسم آسمانی در اصطلاح نجومی به نام Syzygy شناخته میشود؛ حداقل در منظومه شمسی اینگونه است. نمونه بارز این پدیده زمانی است که خورشیدگرفتگی رخ میدهد، مانند خورشیدگرفتگی این هفته (البته، مگر اینکه پنگوین باشید، بعید است بتوانید آن را ببینید). مشاهدات سال ۲۰۱۰ نشان داد که سیاره بیرونیترین مدار Kepler-89A، سیاره دوم از بیرونیترین مدار را در اولین خورشیدگرفتگی سیارهای خارج از منظومه شمسی پوشانده است.
ترویوکی هیراونو از موسسه فناوری توکیو، ژاپن به IFLScience گفت: «Kepler-۸۹ (که با نام KOI-۹۴ نیز شناخته میشود) اولین سیستم سیارهای بود که در آن یک “رویداد عبور دوگانه همپوشان” مشاهده شد. ما این پدیده را خورشیدگرفتگی سیارهای مینامیم، هرچند گاهی اوقات به آن Exosyzygy نیز گفته میشود.» هیراونو و تیمش اولین کسانی بودند که شواهد این رویداد را پیدا کردند.
وی افزود: «تا کنون هیچ سیستم فراخورشیدی دیگری گزارش نشده است که چنین پدیدهای را نشان دهد.»
در سال ۲۰۱۳، محققان پیشبینی کردند که این همترازی دوباره حدوداً در همین سال رخ خواهد داد. البته عدم قطعیتهایی درباره حرکت دقیق سیارات وجود دارد، بنابراین اگرچه تاریخ ۱ آوریل به عنوان زمان احتمالی اعلام شده است، اما زمان دقیق وقوع آن مشخص نیست.
هیراونو در ادامه گفت: «این موضوع به عوامل متعددی بستگی دارد، از جمله جرم واقعی سیارات، تعاملات دینامیکی بین سیارات و حضور یا عدم حضور سیارات اضافی در مدارهای خارجی سیستم. محاسبات جدید ما همچنان نشان میدهد که احتمال وقوع این رویداد در ماه آوریل امسال وجود دارد.»
اما متأسفانه یک مشکل بزرگ وجود دارد: در حال حاضر هیچ تلسکوپ یا مرکز فضایی برنامهای برای رصد این رویداد در آوریل ندارد. به دلیل موقعیت ستاره که نسبتاً به خورشید نزدیک است، تلسکوپ CHEOPS سازمان فضایی اروپا نمیتواند به سیستم نگاه کند. تیم تحقیقاتی همچنین درخواست زمان برای رصد با هابل دادند، اما این درخواست نیز موفقیتآمیز نبود.
هیراونو توضیح داد: «نمیدانیم آیا هیچ تلسکوپ فضایی دیگری بتواند این هدف را در تاریخ ۱ آوریل امسال رصد کند یا خیر، اما دسترسی ما به چنین امکاناتی وجود ندارد. بنابراین متأسفانه به احتمال زیاد نمیتوانیم این رویداد را در آوریل مشاهده کنیم (ستاره بهترین موقعیت رصدی خود را در تابستان دارد، بنابراین هیچ تلسکوپ زمینی نمیتواند کل رویداد را ضبط کند).»
این موضوع بسیار ناامیدکننده است، زیرا این سیارات تنها پس از چند سال در موقعیتی قرار میگیرند که بتوانیم آنها را مشاهده کنیم. اهمیت این رویداد تنها به خاطر یکتایی آن نیست؛ بلکه فرصتی منحصربهفرد برای مطالعه معماری سیستمهای سیارهای دوردست فراهم میکند.
هیراونو گفت: «خورشیدگرفتگی سیارهای نه تنها به دلیل کمیابی آن قابل توجه است، بلکه امکان اندازهگیری مستقیم زاویه میل متقابل مدارهای دو سیاره عبوری را فراهم میکند، کمیتی که به طور معمول اندازهگیری آن بسیار دشوار است.»
سیستم Kepler-۸۹ تقریباً دو دهه پیش توسط ناسا کشف شد. از آن زمان تاکنون، پیشرفتهای چشمگیری در مطالعه سیارات فراخورشیدی حاصل شده است. به لطف JWST، مأموریت شکار سیاره TESS و CHEOPS، دانش ما درباره این سیارات بسیار افزایش یافته است. شاید به زودی Kepler-۸۹ تنها سیستمی نباشد که دارای یک جفت سیاره که یکدیگر را میپوشانند، باشد.
هیراونو افزود: «تحقیقات در زمینه سیارات فراخورشیدی طی دو دهه گذشته پیشرفت چشمگیری داشته و انتظار دارم این روند در دهه آینده ادامه یابد. به عنوان مثال، مأموریت جدید PLATO که توسط سازمان فضایی اروپا هدایت میشود، سال آینده راهاندازی خواهد شد و انتظار میرود سیارات با دورههای مداری طولانی و جرم کم، از جمله سیارات زمینمانند در یا نزدیک منطقه قابل سکونت، کشف شوند.»
مقاله اصلی که رفتار سیارات را مدل کرده است، آیندهی این Exosyzygy را محاسبه نکرده است، اما اگر این رویداد از دست برود، تیم تحقیقاتی آن را برای دوره بعدی محاسبه خواهد کرد و امیدواریم شرایط در آن زمان مساعدتر باشد.
