در یکی از جالبترین کشفیات اخیر نجوم، گروهی از ستارهشناسان هنگام بررسی دادههای آرشیوی James Webb Space Telescope موفق به شناسایی ۹ جرم کیهانی عجیب شدند که ظاهراً در هیچیک از دستهبندیهای شناختهشده کهکشانی قرار نمیگیرند. این اجرام ویژگیهایی از خود نشان میدهند که تاکنون در هیچ نوع کهکشان شناختهشدهای مشاهده نشده است. به همین دلیل، پژوهشگران در طبقهبندی آنها با مشکل روبهرو شدهاند و هنوز نمیتوانند با اطمینان مشخص کنند که این اجرام دقیقاً چه هستند. این کشف نهتنها توجه جامعه علمی را به خود جلب کرده، بلکه ممکن است در آینده دیدگاه دانشمندان درباره چگونگی شکلگیری نخستین کهکشانهای جهان را نیز تغییر دهد.
دانشمندان برای توصیف این اجرام غیرعادی از یک تشبیه جالب استفاده کردهاند. آنها این کهکشانها را به Platypus یا پلاتیپوس تشبیه کردهاند. پلاتیپوس یکی از عجیبترین جانوران جهان است که ترکیبی از ویژگیهای حیوانات مختلف را در خود دارد؛ بهعنوان مثال، بدنش شبیه پستانداران است اما منقاری شبیه اردک دارد و تخمگذاری میکند. همین ویژگیهای غیرمعمول باعث شد زمانی که برای نخستین بار کشف شد، بسیاری تصور کنند یک شوخی علمی یا نمونهای ساختگی است. اکنون این ۹ جرم کیهانی نیز وضعیتی مشابه دارند؛ زیرا مجموعهای از ویژگیها را نشان میدهند که با هیچیک از مدلهای فعلی نجوم مطابقت کامل ندارد.
یکی از مهمترین ویژگیهای مشترک میان این ۹ جرم، ظاهر نقطهای آنهاست. در تصاویر ثبتشده توسط تلسکوپ جیمز وب، این اجرام مانند نقاط نورانی کوچک دیده میشوند و ساختار گسترده و معمولی کهکشانها را نشان نمیدهند. در نگاه اول، چنین ظاهری ممکن است یادآور اختروشها یا کوازارها باشد. کوازارها از درخشانترین اجرام شناختهشده جهان هستند و معمولاً به دلیل فعالیت شدید سیاهچالههای کلانجرم در مرکز کهکشانها ایجاد میشوند. با این حال، بررسیهای دقیقتر نشان داده که این اجرام جدید از بسیاری جهات با کوازارها تفاوت دارند و نمیتوان آنها را در این دسته قرار داد.
یکی از دلایل رد شدن فرضیه کوازار بودن این اجرام، میزان روشنایی آنهاست. پژوهشگران دریافتند که این ۹ جرم بسیار کمنورتر از آن هستند که بتوان آنها را اختروش نامید. علاوه بر این، دادههای طیفسنجی یا اسپکترال نیز نتایج غیرمنتظرهای ارائه کردند. طیف نوری این اجرام دارای خطوط باریک بود، در حالی که کوازارها معمولاً خطوط طیفی متفاوت و پهنتری از خود نشان میدهند. این تفاوت مهم باعث شد دانشمندان احتمال تعلق این اجرام به خانواده اختروشها را تا حد زیادی کنار بگذارند. به عبارت دیگر، اگرچه ظاهر آنها شبیه کوازارهاست، اما رفتار فیزیکی و طیفی آنها کاملاً متفاوت به نظر میرسد.
از سوی دیگر، در جهان نوعی کهکشان به نام «کهکشانهای دارای خطوط باریک» نیز وجود دارد که برخی ویژگیهای طیفی مشابه با این اجرام دارند. اما مشکل اینجاست که چنین کهکشانهایی معمولاً به شکل منابع نقطهای دیده نمیشوند و ساختار گستردهتری دارند. بنابراین این توضیح نیز نمیتواند تمام ویژگیهای مشاهدهشده را توجیه کند. همچنین بررسی فاصله این اجرام نشان داده که آنها بسیار دورتر از آن هستند که بتوان آنها را بهعنوان ستارگان موجود در کهکشان راه شیری در نظر گرفت. در نتیجه، پژوهشگران با مجموعهای از ویژگیهای متناقض روبهرو هستند که هیچیک از مدلهای فعلی قادر به توضیح کامل آنها نیستند.
در حال حاضر، ستارهشناسان یک فرضیه امیدوارکننده برای توضیح ماهیت این اجرام مطرح کردهاند. آنها معتقدند ممکن است تلسکوپ جیمز وب مرحلهای بسیار ابتدایی از شکلگیری کهکشانها را مشاهده کرده باشد؛ مرحلهای که تاکنون هیچ ابزار رصدی قادر به مشاهده آن نبوده است. اگر این فرضیه درست باشد، این ۹ جرم میتوانند نمایانگر نخستین لحظات تولد کهکشانها در جهان اولیه باشند. در چنین شرایطی، آنچه امروز به صورت یک منبع نقطهای دیده میشود، ممکن است در واقع هسته اولیه کهکشانی باشد که هنوز فرصت کافی برای توسعه ساختار کامل خود پیدا نکرده است.
این احتمال از آن جهت هیجانانگیز است که میتواند پاسخ برخی از بنیادیترین پرسشهای نجوم را در اختیار دانشمندان قرار دهد. برای دههها، پژوهشگران تلاش کردهاند بفهمند که نخستین کهکشانها چگونه شکل گرفتهاند، چه فرآیندهایی باعث تجمع ماده در مقیاسهای بزرگ شده و چگونه ساختارهای عظیم کیهانی امروزی از دل جهان جوان پدید آمدهاند. اگر این اجرام واقعاً نماینده مرحلهای ناشناخته از تولد کهکشانها باشند، مطالعه آنها میتواند اطلاعات بیسابقهای درباره نخستین میلیارد سال تاریخ کیهان ارائه دهد. این موضوع نهتنها برای شناخت کهکشانها، بلکه برای درک تکامل کل جهان اهمیت دارد.
با این حال، دانشمندان تأکید میکنند که هنوز برای نتیجهگیری قطعی بسیار زود است. برای تأیید این فرضیه، لازم است نمونههای بیشتری از این نوع اجرام کشف و بررسی شوند. هرچه تعداد بیشتری از این منابع عجیب شناسایی شود، امکان مقایسه ویژگیها و تدوین مدلهای دقیقتر افزایش خواهد یافت. خوشبختانه تلسکوپ فضایی جیمز وب همچنان در حال جمعآوری دادههای ارزشمند از اعماق کیهان است و انتظار میرود در سالهای آینده اجرام مشابه بیشتری کشف شوند. اگر چنین اتفاقی رخ دهد، این ۹ جرم اسرارآمیز ممکن است به نقطه آغاز فصل جدیدی در نجوم مدرن تبدیل شوند؛ فصلی که در آن بشر برای نخستین بار موفق میشود لحظات آغازین شکلگیری کهکشانها را بهطور مستقیم مشاهده و مطالعه کند.
