در سال ۲۰۲۲، مأموریت تاریخی برخورد فضاپیمای «دارت» (DART) با سیارک دیمورفوس، توجه بسیاری از دانشمندان و علاقهمندان به نجوم را به خود جلب کرد. هدف اصلی این مأموریت، آزمایش توانایی بشر در تغییر مسیر اجرام آسمانی خطرناک بود؛ اجرامی که شاید روزی بتوانند زمین را تهدید کنند. اکنون پژوهشهای تازه نشان دادهاند که این برخورد نهتنها مدار دیمورفوس را تغییر داده، بلکه بر حرکت سیارک بزرگتر و همسایه آن، یعنی دیدیموس، نیز اثر گذاشته است. این کشف میتواند در آینده نقش مهمی در دفاع سیارهای و محافظت از زمین در برابر برخورد احتمالی سیارکها ایفا کند.
در سپتامبر سال ۲۰۲۲، فضاپیمای DART که توسط ناسا طراحی شده بود، با سرعت بسیار زیاد به سیارک دیمورفوس برخورد کرد. دیمورفوس یک سیارک کوچک به قطر حدود ۱۷۰ متر است که به دور سیارک بزرگتری به نام دیدیموس میچرخد. دیدیموس نیز قطری در حدود ۸۰۵ متر دارد. این دو جرم آسمانی بهواسطه نیروی گرانش به یکدیگر متصل هستند و منظومهای دوتایی را تشکیل میدهند.
طبق مطالعهای که در مجله علمی معتبر Science Advances منتشر شده است، مشاهدات جدید نشان میدهد که پس از برخورد دارت، دوره گردش این دو سیارک به دور خورشید تغییر بسیار کوچکی کرده است. این تغییر تنها کسری از ثانیه بوده، اما دانشمندان تأکید میکنند که حتی تغییرات بسیار ناچیز در طول زمان میتوانند به نتایج قابلتوجهی منجر شوند. در فضا، تغییرات کوچک به مرور جمع میشوند و میتوانند مسیر حرکت اجرام را در سالها یا دهههای آینده به شکل محسوسی دگرگون کنند.
پیش از برخورد دارت، دیمورفوس هر ۱۲ ساعت یک بار به دور دیدیموس گردش میکرد. اما پس از برخورد، این زمان حدود ۳۳ دقیقه کوتاهتر شد. این موضوع نشان داد که بشر برای نخستین بار توانسته بهطور واقعی مسیر حرکت یک جرم آسمانی را تغییر دهد. این موفقیت، نقطه عطفی در تاریخ علم فضایی و فناوری دفاع سیارهای محسوب میشود.
هنگامی که فضاپیمای دارت به دیمورفوس برخورد کرد، مقدار زیادی سنگ و غبار به فضا پرتاب شد. این برخورد باعث شد شکل ظاهری سیارک تغییر کند و حتی سرعت حرکت آن نیز افزایش یابد. در واقع، نیروی حاصل از خروج این مواد به بیرون، مانند نوعی موتور عمل کرد و تأثیر برخورد را بیشتر نمود. همین مسئله موجب شد مدار دیمورفوس سریعتر از حد انتظار تغییر کند.
دانشمندان اکنون متوجه شدهاند که این تغییرات فقط به دیمورفوس محدود نبوده است. چون دیمورفوس و دیدیموس به هم وابسته هستند، هرگونه تغییر در یکی از آنها میتواند روی دیگری نیز اثر بگذارد. به همین دلیل، مدار کلی این سامانه دوتایی در اطراف خورشید نیز اندکی تغییر کرده است. این کشف اهمیت زیادی دارد، زیرا نشان میدهد مأموریتهای آینده برای منحرف کردن سیارکها باید اثرات جانبی احتمالی را نیز در نظر بگیرند.
با این حال، جای هیچ نگرانی برای زمین وجود ندارد. این دو سیارک در حال حاضر خطری برای سیاره ما ایجاد نمیکنند و تغییر مسیر آنها نیز باعث نزدیک شدنشان به زمین نشده است. اما اهمیت واقعی این آزمایش در آینده آشکار خواهد شد؛ زمانی که شاید بشر مجبور شود با یک سیارک خطرناک واقعی مقابله کند.
دانشمندان سالهاست هشدار میدهند که برخورد یک سیارک بزرگ میتواند فاجعهای جهانی ایجاد کند. تاریخ زمین نیز نشان داده که چنین برخوردهایی در گذشته رخ دادهاند. مشهورترین نمونه، برخورد سیارکی است که حدود ۶۶ میلیون سال پیش باعث انقراض دایناسورها شد. بنابراین توسعه فناوریهایی برای جلوگیری از چنین خطراتی، اهمیت فراوانی دارد.
مأموریت دارت ثابت کرد که انسان میتواند با استفاده از فضاپیماها مسیر حرکت سیارکها را تغییر دهد. این فناوری ممکن است روزی جان میلیونها انسان را نجات دهد. اگر در آینده اخترشناسان سیارکی را شناسایی کنند که در مسیر برخورد با زمین قرار دارد، میتوان با ارسال یک یا چند فضاپیما به آن، مدارش را کمی تغییر داد تا از برخورد جلوگیری شود. نکته مهم این است که چنین اقداماتی باید سالها قبل از زمان احتمالی برخورد انجام شوند، زیرا حتی تغییرات بسیار کوچک در طول زمان تأثیر بزرگی خواهند داشت.
در متن همچنین به سیارکی به نام «۲۰۲۴ YR4» اشاره شده است. در ابتدا برخی نگرانیها وجود داشت که این جرم آسمانی شاید در سال ۲۰۳۲ با ماه برخورد کند. اما بررسیهای جدید نشان دادهاند که چنین برخوردی رخ نخواهد داد. این سیارک فقط از نزدیکی ماه عبور خواهد کرد و خطری برای زمین یا ماه ایجاد نمیکند. همین مثال نشان میدهد که رصد مداوم اجرام آسمانی و محاسبه دقیق مسیر آنها تا چه اندازه اهمیت دارد.
امروزه سازمانهای فضایی مختلف در سراسر جهان، پروژههای متعددی برای شناسایی و بررسی سیارکهای نزدیک زمین اجرا میکنند. تلسکوپهای پیشرفته و سامانههای ردیابی فضایی دائماً آسمان را زیر نظر دارند تا هر جرم مشکوکی را بهسرعت شناسایی کنند. مأموریت دارت نیز بخشی از همین تلاش جهانی برای افزایش امنیت زمین در برابر تهدیدات فضایی است.
در نهایت، کشف تازه درباره تأثیر برخورد دارت بر هر دو سیارک دیمورفوس و دیدیموس، درک دانشمندان از دینامیک سیارکها را عمیقتر کرده است. این پژوهش نهتنها موفقیت مأموریت دارت را تأیید میکند، بلکه نشان میدهد بشر بهتدریج در حال دستیابی به توانایی کنترل و تغییر مسیر اجرام فضایی است؛ تواناییای که شاید در آینده برای بقای تمدن انسانی ضروری باشد.
