مطالعه یک ابرنواختر که در سال ۲۰۲۳ مشاهده شد، ممکن است اخترشناسان را به کشف یکی از نادرترین انواع انفجارهای ستارهای در جهان رسانده باشد. با این حال، دانشمندان تأکید میکنند که هنوز برای رسیدن به یک نتیجه قطعی زود است و تحقیقات بیشتری با استفاده از ابزارهای پیشرفته رصدی و تلسکوپهای مختلف باید انجام شود. اگر فرضیههای فعلی تأیید شوند، این کشف میتواند اطلاعات ارزشمندی درباره مراحل پایانی زندگی ستارگان بسیار پرجرم و همچنین فرآیندهای پیچیدهای که در اعماق کیهان رخ میدهند، در اختیار پژوهشگران قرار دهد.
ابرنواخترها از قدرتمندترین و پرانرژیترین رویدادهای شناختهشده در جهان هستند. زمانی که یک ستاره عظیم به پایان عمر خود نزدیک میشود، ممکن است در نتیجه فروپاشی هسته یا فرآیندهای دیگر، انفجاری عظیم را تجربه کند که برای مدتی کوتاه میتواند از کل کهکشان میزبان خود نیز درخشانتر شود. با وجود دههها مطالعه و پیشرفتهای علمی، بسیاری از جنبههای مربوط به ابرنواخترها همچنان ناشناخته باقی مانده است. اخترشناسان تاکنون انواع مختلفی از این انفجارها را شناسایی کردهاند که هر کدام ویژگیها و منشأ متفاوتی دارند. برخی از این انواع نسبتاً رایج هستند، اما گروهی دیگر آنقدر نادرند که مشاهده آنها میتواند توجه جامعه علمی جهان را به خود جلب کند.
یکی از همین نمونههای نادر، رویدادی با نام SN 2023vbw است. این پدیده نخستین بار در اکتبر سال ۲۰۲۳ توسط پروژه رصدی Zwicky Transient Facility شناسایی شد. این ابرنواختر در فاصلهای حدود ۱.۳ میلیارد سال نوری از زمین قرار دارد؛ به این معنا که نوری که امروز از آن دریافت میکنیم، بیش از یک میلیارد سال در فضا سفر کرده است تا به تلسکوپهای ما برسد. پس از کشف اولیه، دانشمندان آن را بهعنوان یک ابرنواختر نوع دوم طبقهبندی کردند. ابرنواخترهای نوع دوم زمانی شکل میگیرند که یک ستاره بسیار بزرگ تمام سوخت هستهای موجود در مرکز خود را مصرف کند و دیگر نتواند در برابر نیروی گرانش مقاومت کند. در نتیجه، هسته ستاره فرو میریزد و انفجاری عظیم رخ میدهد.
در نگاه نخست، SN 2023vbw نیز دقیقاً شبیه همین سناریوی شناختهشده به نظر میرسید. اما بررسیهای دقیقتر نشان داد که این رویداد ویژگیهایی دارد که آن را از بسیاری از ابرنواخترهای نوع دوم متمایز میکند. به همین دلیل گروهی از پژوهشگران تصمیم گرفتند دادههای بیشتری را جمعآوری و تحلیل کنند. نتایج این بررسیها در مطالعهای جدید که بهتازگی در پایگاه علمی arXiv منتشر شده، ارائه شده است. این پژوهش نشان میدهد که احتمال دارد منشأ این انفجار بسیار متفاوت از آن چیزی باشد که در ابتدا تصور میشد.
یکی از مهمترین نکاتی که توجه دانشمندان را جلب کرد، منحنی نوری این ابرنواختر بود. منحنی نوری در واقع نموداری است که تغییرات روشنایی یک جرم آسمانی را در طول زمان نشان میدهد. در مورد SN 2023vbw، اخترشناسان مشاهده کردند که روشنایی آن به مدت حدود ۱۹۰ روز همچنان در حال افزایش بوده است. این رفتار در مقایسه با بسیاری از ابرنواخترهای شناختهشده غیرمعمول محسوب میشود. پس از این دوره طولانی افزایش روشنایی، درخشش آن بهسرعت کاهش یافت. چنین الگویی باعث شد پژوهشگران به این نتیجه برسند که احتمالاً با نوع متفاوتی از انفجار ستارهای روبهرو هستند.
علاوه بر این، محاسبات نشان داد که انرژی آزادشده در این رویداد تقریباً ۱۰ برابر بیشتر از انرژی معمولی یک ابرنواختر نوع دوم بوده است. این مقدار فوقالعاده زیاد انرژی، فرضیه جدیدی را مطرح کرد. بر اساس این فرضیه، SN 2023vbw ممکن است در واقع یک ابرنواختر ناشی از ناپایداری جفتی یا Pair-Instability Supernova باشد. این نوع ابرنواختر یکی از نادرترین پدیدههای شناختهشده در کیهان به شمار میرود و تاکنون تنها تعداد بسیار محدودی از نامزدهای احتمالی آن شناسایی شدهاند. در چنین انفجارهایی، ستارههای بسیار پرجرم دچار فرایندی میشوند که در آن تولید جفتهای الکترون و پوزیترون در هسته باعث بیثباتی شدید ساختار داخلی ستاره شده و در نهایت انفجاری عظیم را رقم میزند.
موضوع جالب دیگر این است که پژوهشگران معتقدند ستارهای که این انفجار را ایجاد کرده، احتمالاً یک ابرغول آبی بوده است. ابرغولهای آبی از بزرگترین و داغترین ستارگان شناختهشده در جهان هستند و جرم آنها میتواند چندین ده برابر جرم خورشید باشد. چنین ستارگانی عمر نسبتاً کوتاهی دارند، زیرا سوخت هستهای خود را با سرعت بسیار بالایی مصرف میکنند. اگر فرضیه فعلی درست باشد، این ستاره میتواند نمونهای کمنظیر از اجرام آسمانی باشد که به مرحله نهایی زندگی خود رسیده و سپس در قالب یک انفجار استثنایی از بین رفته است.
پژوهشگران همچنین احتمال دیگری را نیز مطرح کردهاند. آنها معتقدند این ابرغول آبی ممکن است در نتیجه ادغام دو ستاره عظیم در یک سامانه دوتایی شکل گرفته باشد. در سامانههای دوتایی، دو ستاره به دور یکدیگر گردش میکنند و در برخی شرایط، برهمکنشهای گرانشی میتواند باعث نزدیکتر شدن آنها شود. اگر فاصله میان دو ستاره به اندازه کافی کاهش یابد، ممکن است در نهایت با یکدیگر ادغام شوند و ستارهای بسیار بزرگتر و پرجرمتر را تشکیل دهند. چنین فرآیندی میتواند توضیحی برای ویژگیهای غیرعادی ستارهای باشد که منشأ SN 2023vbw بوده است.
با وجود تمام این یافتههای هیجانانگیز، دانشمندان هشدار میدهند که هنوز نباید این فرضیهها را بهعنوان واقعیت قطعی پذیرفت. شناخت ما از ابرنواخترهای ناشی از ناپایداری جفتی همچنان محدود است و بسیاری از جزئیات مربوط به آنها ناشناخته باقی مانده است. برای تأیید یا رد این سناریوها، به مشاهدات بیشتر و تحلیلهای دقیقتر نیاز خواهد بود. تلسکوپهای زمینی و فضایی پیشرفته در سالهای آینده میتوانند دادههای بیشتری درباره این رویداد فراهم کنند و به دانشمندان کمک کنند تا ماهیت واقعی آن را بهتر درک کنند.
در نهایت، کشف احتمالی یک ابرنواختر ناشی از ناپایداری جفتی میتواند اهمیت علمی بسیار زیادی داشته باشد. چنین رویدادهایی نهتنها اطلاعات ارزشمندی درباره مرگ ستارگان فوقالعاده پرجرم ارائه میدهند، بلکه میتوانند سرنخهایی درباره شرایط کیهان در دورانهای اولیه نیز در اختیار ما قرار دهند. اگر SN 2023vbw واقعاً به این دسته نادر تعلق داشته باشد، مطالعه آن میتواند یکی از مهمترین فرصتهای علمی سالهای اخیر برای درک بهتر فرگشت ستارهها، تولید عناصر سنگین و فرآیندهای بنیادی حاکم بر جهان باشد. تا آن زمان، این جرم آسمانی همچنان یکی از جذابترین معماهای پیش روی اخترشناسان باقی خواهد ماند.
