تصویر جدیدی که توسط فضاپیمای Mars Express گرفته شده است، تقریباً وسعتی مشابه کشور بلژیک را پوشش میدهد و اثرات قدرتمند بادهای مریخی را بهوضوح نشان میدهد. این بادها همانند ماشینهای عظیم شنی عمل کرده و شیارها و فرورفتگیهای جالبی را روی سطح مریخ ایجاد کردهاند. فضاپیمای Mars Express از سال ۲۰۰۳ به کاوش در مناظر مریخ پرداخته و تاکنون تعداد زیادی از ساختارهای چشمگیر این سیاره را کشف کرده است. تصویر جدید، نمونهای بارز از اثرات شدید باد و شنپاشی در سیاره سرخ را به ثبت رسانده است. این تصویر توسط دوربین استریوی با وضوح بالا یا High Resolution Stereo Camera (HRSC) نصبشده روی مدارگرد مریخی بهدست آمده است.
در این تصویر، رگههایی در سمت چپ یک دهانه برخوردی تازهساخت مشاهده میشود. این رگهها توسط بادهای قوی مریخی شکل گرفتهاند. بادهای شدید ذرات شن را به حرکت درآورده و آنها را بر روی سنگهای رسوبی شلیک کردهاند. این فرایند باعث فرسایش لایههای نرمتر سنگ شده است، در حالی که لایههای سختتر باقی ماندهاند و مجسمهها و سازههایی که در تصویر دیده میشوند را تشکیل دادهاند. این سازهها yardang نامیده میشوند.
همه yardangها به یک سمت خمیدهاند، و به همین دلیل دانشمندان میتوانند جهت باد غالب در منطقه را تشخیص دهند. با این حال، این مشاهدات فراتر از شناسایی جهت باد، اطلاعات بسیار جالب دیگری را نیز برای دانشمندان فراهم میکند.
این تصویر سه نوع ساختار متفاوت را نشان میدهد: yardangها، یک دهانه برخوردی و چیزی به نام platy flow. جریان platy flow کمتر قابل مشاهده است و زمانی شکل گرفته که لاوا در سطح سفت شده اما جریان آن در زیر ادامه یافته است. این جریان مداوم سطح را به صفحات جامد تقسیم کرده است که مانند یخپارهها (ice floes) روی زمین جابجا میشوند.
جالب است که جریان platy flow در کنار و زیر yardangها قرار دارد. دانشمندان بر این باورند که yardangها بر روی این جریان شکل گرفتهاند، که این نشان میدهد yardangها نسبتاً ساختارهای جدیدتری هستند. این نوع ارتباط بین ساختارها به دانشمندان کمک میکند تا توالی شکلگیری جغرافیای سطح مریخ و تغییرات ناشی از باد و فعالیتهای آتشفشانی را بهتر درک کنند.
Mars Express از زمان آغاز مأموریت خود تصاویر بیشماری از سطح مریخ ثبت کرده است که شامل دهانههای برخوردی، دشتها، تپههای شنی و سازههای سنگی عجیب و غریب است. تصاویر مانند این، دانشمندان را قادر میسازد تا فرایندهای ژئومورفیک مریخ را مطالعه کنند و اثرات باد، آب، یخ و فعالیتهای آتشفشانی بر شکلگیری سطح این سیاره را تحلیل کنند.
بادهای مریخی، بهویژه در مناطقی که yardangها شکل گرفتهاند، میتوانند ذرات شن و گرد و غبار را با سرعت بسیار بالا حرکت دهند. این ذرات سنگهای رسوبی نرم را فرسایش داده و به مرور زمان ساختارهایی مقاوم و مشخص را به جای میگذارند. تحلیل جهت خمیدگی yardangها میتواند اطلاعات مهمی درباره جهتهای غالب باد در گذشته ارائه دهد. علاوه بر این، مشاهده همزمان yardangها، دهانه برخوردی و جریان platy flow، فرصت مطالعه تعامل میان فرایندهای آتشفشانی و فرسایشی را فراهم میکند.
پدیده platy flow نشان میدهد که لاوا میتواند در حالی که سطح آن جامد شده، جریان پیدا کند و باعث شکستگی سطح به صفحات جداگانه شود. این صفحات میتوانند مانند یخپارهها در آب جابجا شوند. وجود platy flow زیر yardangها نشان میدهد که بادهای قوی مریخی بعد از شکلگیری جریان لاوا، yardangها را ایجاد کردهاند و بنابراین yardangها ساختارهایی نسبتاً جدید در تاریخچه سطح مریخ محسوب میشوند.
مطالعه این ساختارها و ثبت تصاویر دقیق از آنها برای مأموریتهای آینده که قصد دارند انسان را روی مریخ فرود بیاورند اهمیت زیادی دارد. اطلاعات بهدست آمده میتواند به طراحی ایمنتر و بهتر پایگاههای انسانی و تجهیزات مورد نیاز در سطح مریخ کمک کند و خطرات ناشی از تغییرات محیطی و بادهای شدید را کاهش دهد.
در مجموع، این تصاویر نه تنها نشاندهنده زیبایی و تنوع مناظر مریخ هستند، بلکه به دانشمندان امکان میدهند تا رفتار بادهای مریخی، تأثیرات فرسایشی آنها و تعامل میان جریانهای لاوا و باد را تحلیل کنند. با جمعآوری دادههای دقیق از yardangها، دهانهها و platy flow، دانشمندان میتوانند مدلهای قابل اعتمادتری از تاریخچه زمینشناسی مریخ ارائه دهند و زمینه را برای مأموریتهای انسانی و تحقیقاتی آینده فراهم کنند.
