در میان تمام روشهایی که یک سیاره دیگر میتواند غرور انسان را بشکند، گیر کردن به زباله خودش شاید تحقیرآمیزترین آنها باشد.
در پنجم مارس ۱۹۸۲ میلادی، یک کاوشگر شوروی به نام «ونرا ۱۴» پس از سفری چهارماهه، از لایهای از ابرهای اسید سولفوریک عبور کرد و در یک دشت بازالتی در نزدیکی بخش شرقی «فوبه ریجیو» به زمین نشست. کاوشگر همزاد آن نیز چهار روز پیشتر در فاصله حدود ۹۵۰ کیلومتری فرود آمده بود. سیاره زهره با دمایی حدود ۴۶۵ درجه سانتیگراد و فشاری معادل ۹۴ برابر فشار سطح دریا در زمین به استقبال این کاوشگر رفت. مهندسان دفتر طراحی لاووشکین دستگاهی ساخته بودند که توانایی مقاومت به مدت ۳۲ دقیقه را داشت، اما این کاوشگر توانست ۵۷ دقیقه دوام بیاورد.
این ۵۷ دقیقه بسیار پرکار گذشت. دوربینها، مته، طیفسنجها، میکروفونها و یک بازوی مکانیکی کوچک که وظیفه اصلیاش سنجش میزان سختی زمین بود، همگی به کار افتادند.
نحوه کارکرد دستگاه سنجش خاک
ابزار «PrOP-V» که به منظور سنجش خاک طراحی شده بود، ساخته شده بود تا با فشار به زمین زهره، میزان فرو رفتن خود را اندازه بگیرد؛ معیاری تقریبی که نشان میداد سطح زمین چقدر سفت است. هر دو دوربین کاوشگر از پشت پنجرههای ضخیم کوارتزی به بیرون نگاه میکردند که هر کدام در طول فرود توسط درپوشی محافظت میشد و پس از فرود ایمن ونرا ۱۴، به بیرون پرتاب میشد.
یکی از این درپوشها دقیقا در نقطهای متوقف شد که قرار بود بازوی مکانیکی به آن ضربه بزند.
دو عدد بسیار متفاوت
اما زمین واقعاً چقدر سفت بود؟ کاوشگر «ونرا ۱۳» پیشتر روی سطحی فرود آمده بود که مقدار زیادی مواد شل و سست در زیر پا داشت. اما ونرا ۱۴ تقریباً هیچ مادهای از این دست پیدا نکرد. بر اساس پژوهش منتشرشده توسط ناسا به قلم جیمز گاروین و همکارانش در دانشگاه براون، ذرات خاک شل در محل فرود کاوشگرهای ونرا ۹، ۱۰ و ۱۳ رایج بودند اما در ونرا ۱۴، جایی که سنگ بستر برهنه و ترکخورده تسلط داشت، بسیار کمیاب بودند.
چنین زمینی عددی بسیار بالاتر را کاملاً محتمل میساخت و دقیقاً همان چیزی بود که به زمین مخابره شد. این داده فاصله میان سیارهها را طی کرد و به عنوان دادهای واقعی مستقیماً وارد سوابق علمی شد.
آنچه تصاویر پانوراما نشان دادند
سپس افراد به دقت به تصاویر نگاه کردند. دان میچل، پژوهشگر بازنشسته آزمایشگاههای بل و مایکروسافت، دادههای دوربین اصلی هر دو فرودگر را بازطراحی کرد، و این نسخه او از پانورامای ونرا ۱۴ است که ناسا اکنون روی وبسایت خود قرار داده است.
طبق توضیح خود ناسا برای آن تصویر، دستگاه سنجش مقاومت در گوشه پایین و سمت چپ کادر قرار دارد و درست در کنار آن بخشی از درپوش لنز پرتابشده به چشم میخورد. روایت ویکیپدیا از این مأموریت تشریح میکند که این امر به چه معناست: دادهای که به زمین مخابره شده بود، در واقع میزان تراکمپذیری درپوش لنز را نشان میداد و نه سفتی زمین.
دستاوردهای واقعی ونرا ۱۴
همانطور که مشخص شد، این مأموریت دستاوردهای زیادی به همراه داشت. مته به درستی کار کرد. این دستگاه به درون سطح نفوذ کرد و نمونهای را درون یک محفظه مهرومومشده انداخت؛ محفظهای که در دمای ۳۰ درجه سانتیگراد و فشاری معادل یکبیستم جو زمین نگه داشته میشد. از آنجا نمونه به یک طیفسنج فلورسانس اشعه ایکس منتقل شد. یوری سورکوف و همکارانش، در نشریه Journal of Geophysical Research, محل فرود ونرا ۱۴ را بازالتی تولئیتی گزارش دادند که از نظر شیمیایی مشابه سنگهایی است که بستر اقیانوسها را در زمین تشکیل میدهند.
این نتیجه، مانند مسئله سنگ بستر در برابر خاک که در تصاویر پانوراما دیده شد، یافتهای منفرد از یک جفت کاوشگر است و پیکره علمی تثبیتشدهای محسوب نمیشود و هیچکس برای بررسی مجدد به آنجا بازنگشته است. از سال ۱۹۸۵ به این سو هیچ فضاپیمایی روی زهره فرود نیامده است.
بنابراین، عدد به دست آمده توسط دستگاه سنجش مقاومت همچنان بدون اصلاح در پرونده باقی مانده و با خود علامت سوالی دائمی حمل میکند. سیاره زهره در نزدیکترین فاصله خود به حدود ۳۸ میلیون کیلومتری زمین میرسد و در جایی روی آن سطح، تنها قطعه سختافزار دوربین شوروی قرار دارد که میزان تراکمپذیریاش در محل اندازه گرفته شده است.
