مردمک چشم ما هنگام ورود به یک اتاق تاریک به سرعت گشاد میشود تا نور بیشتری را برای دیدن جذب کند و با رسیدن به محیطهای روشنتر نیز به تناسب تنگ میشود. اما این تغییرات این بازتاب تنها به میزان نور محیط محدود نمیشود و میتواند دلایل جالب دیگری نیز داشته باشد.
برای نمونه، هنگامی که غافلگیر میشویم، مردمکهایمان گشاد میشوند؛ گویی که ناگهان در تاریکی مطلق فرو رفتهایم. این واکنش بخشی از یک پاسخ برانگیختگی زودگذر است که کارکرد دقیق و تأثیرات رفتاری آن تا پیش از این به درستی شناخته نشده بود.
پژوهشگران در یک مطالعه تازه ارتباط میان غافلگیری و اندازه مردمک چشم را زیر ذرهبین قرار دادهاند. شواهد به دست آمده نشان میدهد که گشاد شدن مردمکها و پاسخ برانگیختگی گستردهتری که به همراه دارند، نقش کلیدی در کمک به انسان برای واکنش نشان دادن به رویدادهای غیرمنتظره ایفا میکنند.
مت ناسار، استادیار علوم اعصاب و روانشناسی در دانشگاه براون، در این باره توضیح میدهد که مغز پس از مواجهه با یک رویداد غافلگیرکننده گویی وارد حالت تازهسازی میشود و گشاد شدن مردمکها یکی از نشانههای بیرونی آن است. او خاطرنشان میکند که این نوسانات سریع برانگیختگی ابزاری کارآمد برای سازگاری با دنیایی فراهم میکنند که مدام در حال تغییر است.
بررسیها نشان میدهند که اندازه مردمک بسیار پیچیدهتر از آن است که تنها بازتابدهنده نور محیط باشد. گشاد شدن مردمکها میتواند در پاسخ به فشار شناختی، فعالیت بدنی، یا برانگیختگی عاطفی رخ دهد و حتی سرنخهایی درباره محتوای رؤیاها یا مرور خاطرات در هنگام خواب به دست دهد.
بخش عمدهای از نوسانات برانگیختگی پس از غافلگیری توسط «لوکوس کوئرول우스» (موقعیت آبی)؛ یعنی خوشه کوچکی از نورونها در ساقه مغز، مدیریت میشود. این ساختار منبع اصلی نوروپینفرین است؛ انتقالدهنده عصبی و هورمونی که در واکنش جنگ یا گریز نقش دارد.
تیم پژوهشی برای بررسی این پدیده ۶۳ شرکتکننده بزرگسال سالم را گردآوری کرد تا پیشبینیهایی درباره محرکهای رنگی روی صفحه نمایش انجام دهند. متیو ماربل، از پژوهشگران این آزمایش، عنوان میکند که هدف آنها بررسی دو ایده کلی درباره تأثیر سیستم برانگیختگی بر رفتار، یعنی یادگیری و سوگیری ادراکی، بوده است.
نتایج نشان داد که وقتی تصاویر روی صفحه انتظارات شرکتکنندگان را به هم میزدند، مردمکهایشان گشاد میشد و امواج مغزی مرتبط با برانگیختگی افزایش مییافت. کسانی که چنین واکنشی را تجربه کردند، در تعدیل یادگیری و کاهش سوگیری ادراکی موفقتر ظاهر شدند.
این مکانیسم در واقع مانند یک کلید تازهسازی برای مغز عمل میکند که انتظارات کهنه را کنار میگذارد. ناسار در ادامه اظهار میکند که تغییرات قطر مردمک نشانهای بیرونی از بارگذاری شرایط جدید در مغز است. او میافزاید که این روند علاوه بر محدود کردن اثرات زمینه قبلی، لوح فشرده ذهنی تمیزی را فراهم میکند که سرعت یادگیری را افزایش میدهد. جزئیات کامل این پژوهش در نشریه نشریه نیچر هیومن بیهیویر انتشار یافته است.
نتیجهگیری
پژوهش اخیر نشان میدهد که گشاد شدن مردمک چشم هنگام غافلگیری فراتر از یک واکنش ساده نوری است و دروازهای به سوی درک نحوه تنظیم مجدد مغز به شمار میرود. این پاسخ فیزیولوژیک به انسان کمک میکند تا با پاک کردن انتظارات قدیمی، سریعتر با شرایط متغیر پیرامون خود سازگار شود.
