از میان تمام راههایی که یک سیاره دیگر میتواند انسان را متواضع کند، گیر کردن روی زبالههای خودت احتمالاً غیرقابلافتخارترین راه ممکن است.
در ۵ مارس ۱۹۸۲، یک فرودگر شوروی به نام ونرا ۱۴ پس از سفری چهارماهه، از میان لایهای از ابرهای اسید سولفوریک عبور کرد و در دشتی بازالتی نزدیک دامنه شرقی منطقه فوبی رجیو بر سطح زهره فرود آمد. نمونه مشابه آن، چهار روز زودتر و در فاصلهای حدود ۹۵۰ کیلومتری فرود آمده بود. زهره با دمای سطحی حدود ۴۶۵ درجه سانتیگراد و فشاری ۹۴ برابر فشار سطح دریا روی زمین، در انتظار آنها بود. مهندسان دفتر طراحی لاووچکین، این دستگاه را برای دوام آوردن به مدت ۳۲ دقیقه ساخته بودند؛ اما این کاوشگر توانست ۵۷ دقیقه دوام بیاورد.
آن ۵۷ دقیقه نیز بسیار پربار بود. دوربینها، مته، طیفسنجها، میکروفونها و یک بازوی مکانیکی کوچک در اختیار کاوشگر بودند که تمام وظیفهاش این بود که مشخص کند سطح زمین تا چه اندازه سفت است.
چگونه ابزار آزمایش خاک کار میکرد؟
ابزار PrOP-V برای این طراحی شده بود که در سطح زمین زهره فرو برود و میزان نفوذ خود را اندازهگیری کند؛ معیاری تقریبی برای تعیین میزان استحکام سطح. هر دو دوربین فرودگر از پشت پنجرههای ضخیم کوارتزی به محیط اطراف نگاه میکردند. هر دوربین نیز هنگام فرود با یک پوشش محافظ پوشانده شده بود که پس از اطمینان از فرود ایمن ونرا ۱۴، از آن جدا میشد.
یکی از این پوششها دقیقاً در جایی قرار گرفت که قرار بود نفوذسنج به آن ضربه بزند.
دو عدد کاملاً متفاوت
پس زمین چقدر سفت بود؟ ونرا ۱۳ پیشتر در سطحی فرود آمده بود که مقدار قابلتوجهی مواد سست در زیر آن وجود داشت. اما ونرا ۱۴ تقریباً هیچ ماده سستی پیدا نکرد. بر اساس گزارشی که جیمز گاروین و همکارانش در دانشگاه براون برای ناسا منتشر کردهاند، ذرات خاک سست در محلهای فرود ونرا ۹، ونرا ۱۰ و ونرا ۱۳ فراوان بودند، اما در محل فرود ونرا ۱۴ بسیار کمیاب بودند و در عوض، سنگ بستر برهنه و ترکخورده غالب بود.
چنین زمینی میتوانست عددی بسیار بالاتر را کاملاً منطقی کند و دقیقاً همین اتفاق هم افتاد. این عدد از فاصله میان زهره و زمین عبور کرد و مستقیماً به عنوان یک داده علمی واقعی وارد سوابق علمی شد.
تصاویر پانوراما چه چیزی را نشان دادند؟
سپس پژوهشگران تصاویر را با دقت بیشتری بررسی کردند. دان میچل، پژوهشگر بازنشسته آزمایشگاههای بل و مایکروسافت، دادههای اصلی دوربینهای هر دو فرودگر را بازپردازش کرد و نسخه او از تصویر پانورامای ونرا ۱۴ همان تصویری است که ناسا اکنون در وبسایت خود منتشر میکند.
طبق توضیح خود ناسا برای این تصویر، نفوذسنج در قسمت پایین سمت چپ قاب قرار دارد و درست در کنار آن، بخشی از پوشش بیرونانداختهشده لنز دیده میشود. گزارش ویکیپدیا درباره این مأموریت نیز توضیح میدهد که این موضوع چه معنایی داشت: عددی که به زمین مخابره شده بود، به احتمال زیاد میزان فشردهشدن پوشش لنز را اندازهگیری کرده بود، نه میزان استحکام سطح زمین را.
ونرا ۱۴ واقعاً چه چیزی به دست آورد؟
در واقع، دستاوردهای این کاوشگر کم نبود. مته بهدرستی کار کرد. این ابزار سطح را سوراخ کرد و نمونهای را به داخل محفظهای مهرومومشده منتقل کرد؛ محفظهای که دمای آن روی ۳۰ درجه سانتیگراد و فشار آن حدود یکبیستم فشار جو زمین تنظیم شده بود. سپس نمونه به یک طیفسنج فلورسانس پرتو ایکس منتقل شد.
یوری سورکوف و همکارانش در مقالهای که در Journal of Geophysical Research منتشر کردند، محل فرود ونرا ۱۴ را دارای بازالت تولئیتی معرفی کردند؛ سنگی که از نظر شیمیایی شباهت زیادی به سنگ تشکیلدهنده کف اقیانوسهای زمین دارد.
این نتیجه، مانند تصویری که پانوراماها از تفاوت میان سنگ بستر و خاک سست ارائه کردند، تنها یک یافته از یک جفت فرودگر است و نمیتوان آن را یک نتیجه قطعی و تثبیتشده در مجموعه مطالعات علمی دانست. هیچکس نیز برای بررسی دوباره این موضوع به زهره بازنگشته است. از سال ۱۹۸۵ تاکنون هیچ فضاپیمایی روی زهره فرود نیامده است.
بنابراین، عدد ثبتشده توسط نفوذسنج همچنان در سوابق علمی باقی مانده و پس گرفته نشده است؛ عددی که برای همیشه با یک علامت سؤال همراه خواهد بود. زهره در نزدیکترین فاصله خود حدود ۳۸ میلیون کیلومتر با زمین فاصله دارد و جایی در آن پایین، تنها قطعهای از تجهیزات دوربینهای شوروی قرار دارد که میزان فشردهشدن آن در محل، روی خود زهره، اندازهگیری شده است.
