ایستگاه فضایی بینالمللی از نوامبر ۲۰۰۰ بهطور پیوسته میزبان فضانوردان بوده است؛ یعنی طی ۲۵ سال گذشته، هر روز دستکم یک نفر حدود ۴۰۰ کیلومتر بالاتر از سطح زمین زندگی کرده است، بدون اینکه حتی یک روز این حضور متوقف شود. در این مدت، بیش از ۲۸۰ فضانورد و کیهاننورد از بیش از ۲۰ کشور از این ایستگاه بازدید کردهاند و همه آنها با یک مشکل عملی مشترک مواجه بودهاند؛ مشکلی که هر فردی پس از مدتی زندگی در هر نقطهای از جهان، بالاخره باید برای آن راهحلی پیدا کند.
لباسهایشان کثیف میشود. اما ایستگاه فضایی، به دلایلی که ریشه در فیزیک و هزینههای تأمین تجهیزات در مدار دارد، نهتنها ماشین لباسشویی ندارد، بلکه از ابتدا نیز چنین دستگاهی نداشته است. بنابراین ناسا و سازمان فضایی روسیه طی چند دهه گذشته یکی از عجیبترین راهحلهای مربوط به شستوشوی لباس در یک محیط انسانی مدرن را ایجاد کردهاند.
در واقع هیچ لباسشوییای در کار نیست. وقتی لباسهای فضانوردان دیگر قابل استفاده نباشند، آنها را داخل یک کپسول باری قرار میدهند و کپسول در مسیر بازگشت به زمین در جو میسوزد.
چرا کسی زحمت فرستادن ماشین لباسشویی به فضا را نکشید؟
دلیل اصلی، آب است.
در ایستگاه فضایی، هر قطره آب یک منبع ارزشمند محسوب میشود. این آب یا باید از زمین به فضا منتقل شود که هزینه پرتاب آن حدود ۱۰ هزار دلار به ازای هر کیلوگرم است، یا باید از ادرار، عرق و حتی هوای بازدم خدمه استخراج و با استفاده از سامانه تصفیهای که بهطور مداوم در پسزمینه فعالیت میکند، بازیافت شود.
ایستگاه فضایی تقریباً ۹۰ درصد آبی را که در داخل آن تولید میشود بازیافت میکند؛ رقمی که حتی از بسیاری از سامانههای صنعتی مشابه روی زمین نیز بهتر است. بااینحال، حتی با چنین نرخ بازیافتی، اضافه کردن یک ماشین لباسشویی به سامانه مصرف آب ایستگاه، نیاز آبی هر چرخه شستوشو را آنقدر افزایش میداد که اقتصاد تأمین و ارسال تجهیزات به مدار را به شکل قابلتوجهی تغییر میداد.
طبق مصاحبهای که در سال ۲۰۱۷ با رابرت تروینو، مهندس ارشد بخش سامانههای خدمه و حرارتی ناسا و مسئول لباسهای فضانوردان در ایستگاه فضایی، انجام شد، مهندسان سالها این موضوع را بررسی کردهاند. مطالعات مهندسی داخلی ناسا، میزان آب و برق موردنیاز یک سامانه فرضی شستوشوی لباس را با هزینه سادهترِ ارسال لباسهای تمیز و جایگزین به ایستگاه مقایسه کرد.
نتیجه مشخص بود: تعویض لباسها ارزانتر از شستن آنها تمام میشد.
بنابراین ناسا همین کار را انجام میدهد.
در عمل، فضانوردان هر لباس را تا زمانی که همچنان قابل استفاده باشد میپوشند و سپس آن را کنار میگذارند. لباسهای ورزشی معمولاً حدود دو هفته استفاده میشوند، زیرا یک ساعت ورزش روزانه که برای جلوگیری از تحلیل استخوانها و عضلات در شرایط بیوزنی ضروری است، آنقدر تعریق ایجاد میکند که پوشش ضدباکتری پارچه پس از حدود دو هفته کارایی خود را از دست میدهد.
لباسهای معمولی روزمره، مانند تیشرتهای نخی و شلوارکهای مخصوصی که بسیاری از فضانوردان در ایستگاه ترجیح میدهند، میتوانند بین یک تا سه ماه مورد استفاده قرار بگیرند.
مدت زمان استفاده از لباس زیر به خود فضانورد بستگی دارد. تروینو به VICE گفته بود که فضانورد سابق ناسا، دان پِتی، به پوشیدن یک شلوارک برای چند ماه متوالی شهرت داشت؛ موضوعی که ظاهراً باعث سرگرمی قابلتوجه همکارانش میشد.
لباسهای فضانوردان نیز فناوری خاص و عجیبی ندارند. ناسا آنها را از طریق پیمانکار خود، لاکهید مارتین، از تأمینکنندگان تجاری معمولی تهیه میکند؛ شرکتهایی مانند Lands’ End، Cabela’s و Blackhawk.
لباسهای کثیف فضانوردان سر از کجا درمیآورند؟
وقتی یک لباس دیگر قابل استفاده نباشد، همراه با بستهبندیها، پسماند مواد غذایی، تجهیزات منقضیشده و سایر زبالههای روزمره خدمه وارد سامانه دفع زباله ایستگاه میشود.
این زبالهها در کیسههایی قرار میگیرند، در آنها بسته میشود و سپس داخل یکی از فضاپیماهای باری که در آن زمان به ایستگاه متصل است، ذخیره میشوند.
در حال حاضر سه نوع فضاپیمای باری بهطور منظم تجهیزات و آذوقه را به ایستگاه فضایی بینالمللی منتقل میکنند.
کپسول روسی پروگرس و فضاپیمای Cygnus شرکت نورثروپ گرومن یکبارمصرف هستند. این فضاپیماها از زمین در حالی که مملو از تجهیزات و تدارکات هستند به فضا پرتاب میشوند، محموله خود را در ایستگاه تخلیه میکنند، سپس با زبالههای ایستگاه پر میشوند و در نهایت از ایستگاه جدا شده و عمداً از مدار خارج میشوند.
این فضاپیماها بر فراز اقیانوس آرام وارد جو زمین میشوند و در اثر حرارت شدید هنگام ورود مجدد، در لایههای بالایی جو میسوزند.
اما فضاپیمای دراگون شرکت اسپیسایکس استثناست. این کپسول قابل استفاده مجدد است و بهصورت سالم و با استفاده از چتر نجات به زمین بازمیگردد و در اقیانوس آرام فرود میآید تا در مأموریتهای بعدی دوباره مورد استفاده قرار گیرد.
بنابراین در حالی که دراگون سالم به خانه بازمیگردد، زبالههایی که با هر مأموریت پروگرس و Cygnus از ایستگاه خارج میشوند، به یک گوی آتشین تماشایی تبدیل میشوند که در جایی از آسمان اقیانوس آرام جنوبی از جو زمین عبور میکند.
طبق گزارش نوامبر ۲۰۲۳ وبسایت Space.com درباره بازگشت فضاپیمای باری روسی Progress MS-۲۳، ورود مجدد یک کپسول باری مملو از زباله به جو زمین میتواند منظرهای بسیار چشمگیر ایجاد کند.
Progress MS-۲۳ در ۲۹ نوامبر ۲۰۲۳ از ایستگاه فضایی جدا شد و تجهیزات قدیمی و زبالههای خانگی را با خود حمل میکرد؛ به عبارتی، هر چیزی که کارشناسان تصمیم گرفته بودند از ایستگاه دور کنند.
چهار ساعت بعد، جاسمن مقبلی، فضانورد ناسا، که مرکز کنترل مأموریت از زمان دقیق و پنجره مشخصی برای مشاهده این رویداد به او اطلاع داده بود، توانست ورود مجدد فضاپیما به جو را از خود ایستگاه فضایی عکاسی کند.
تصاویر او چیزی شبیه یک شهاب سنگ بسیار درخشان را نشان میدهند. ردهای آتش در تاریکی لایههای بالایی جو کشیده میشوند. کپسول اصلی در اثر گرمای شدید و از دست دادن استحکام سازهای، به چند قطعه تقسیم میشود. سپس تمام این قطعات به جرقههای کوچکتر تبدیل شده و سرانجام هیچ چیز قابلشناسایی از آنها باقی نمیماند.
مقبلی پس از این رویداد در شبکه اجتماعی X نوشت که کل این اتفاق تنها دو یا سه دقیقه طول کشیده و او را به یاد آتشبازی انداخته است.
اما چیزی که در آن دو یا سه دقیقه درون این گوی آتشین قرار داشت، در میان موارد مختلف، لباسهایی بود که هفت فضانورد و کیهاننورد حاضر در ایستگاه طی چند ماه قبل از آن پوشیده بودند.
در میان شعلههای این کپسول، لباسهای ورزشی قدیمی اولگ کونوننکو و همچنین تیشرتهای نخی روزمره فضانوردان آمریکایی، ژاپنی و دانمارکی که در همان دوره در ایستگاه حضور داشتند نیز قرار داشت.
اینکه آیا کسی روی زمین دقیقاً لباسهای خاصی را که در آن کپسول قرار داشتند به شکل نقاط نورانی در آسمان دیده است یا نه، با قطعیت قابل تعیین نیست. اما این واقعیت وجود دارد که گوی آتشینی که شامگاه ۲۹ نوامبر ۲۰۲۳ برای مدت کوتاهی از آسمان اقیانوس آرام جنوبی عبور کرد، در میان محتویات خود لباسهای زیر دستکم هفت نفری را داشت که در آن زمان در مدار پایین زمین زندگی میکردند.
به بیان ساده، ادعای عجیب مطرحشده در عنوان این مطلب، تقریباً دقیقاً همان چیزی است که در واقعیت اتفاق میافتد.
ایستگاه فضایی ماشین لباسشویی ندارد. فضانوردان لباسهایشان را تا زمانی که دیگر قابل استفاده نباشند میپوشند. سپس لباسها داخل هر فضاپیمای باری که قرار باشد در مرحله بعدی از ایستگاه جدا شود، قرار میگیرند.
آن فضاپیما نیز در مسیر نهایی بازگشت از جو زمین عبور کرده و به یک خط نورانی کوتاه اما درخشان در آسمان شب تبدیل میشود؛ سپس تمام محتویات آن بر فراز اقیانوس آرام میسوزد و از بین میرود.
اگر در زمان مناسب و از نقطه مناسبی روی زمین به آسمان نگاه کنید و زمانبندی خروج فضاپیماهای Progress یا Cygnus از مدار را بدانید، شاید بتوانید یکی از این رویدادها را مشاهده کنید.
و چیزی که در آن لحظه در آسمان میبینید، در معنای کاملاً تحتاللفظی، ممکن است جورابها و تیشرتهای قدیمی یک فضانورد باشند که آخرین سفر خود را به خانه طی میکنند.
