درخشش و رنگ ستاره ابطالجوزا (Betelgeuse) همیشه توجه اخترشناسان را به خود جلب کرده است. در سالهای اخیر، شهرت این ستاره بیشتر هم شده؛ زیرا اخترشناسان اعلام کردهاند که این ستاره در آینده به یک ابرنواختر تبدیل خواهد شد، درباره زمان دقیق این رویداد بحث کردهاند و همچنین مردم سراسر جهان شاهد کمنور شدن چشمگیر آن بودهاند.
این احتمال که بخشی از تغییرات درخشش و حتی رنگ ابطالجوزا ممکن است به دلیل وجود یک ستاره همراه باشد که بیش از حد به ستاره اصلی نزدیک است و از زمین قابل تفکیک نیست، نخستین بار در سال ۱۹۸۶ مطرح شد، اما اخیراً دوباره مورد توجه قرار گرفته است.
در سال ۲۰۲۴، دو پژوهش جداگانه زمانبندی مدار احتمالی این جرم همراه را مدلسازی کردند و پیشبینی کردند که بهترین فرصت برای مشاهده همراه ابطالجوزا تقریباً هر سه سال یکبار رخ میدهد؛ از جمله در دسامبر همان سال.
در واقع، یک تیم تحقیقاتی با استفاده از تلسکوپ Gemini North تصویری ثبت کرد که به گفته آنها وجود این ستاره همراه را نشان میداد، اما خودشان نیز پذیرفتند که وضوح تصویر به استاندارد مورد نیاز اخترشناسان برای چنین کشفیاتی نمیرسید.
اکنون، پس از مدت بیشتری برای انتشار نتایج، دکتر میگل مونتارگس از رصدخانه پاریس – PSL ادعا کرده است که با استفاده از تلسکوپ بسیار بزرگ (VLT) متعلق به رصدخانه جنوبی اروپا، موفق شده نتیجه دقیقتری نسبت به تیم Gemini North به دست آورد. او همچنین گفته است که در این کشف، کمی شانس نیز نقش داشته است.
مونتارگس و همکارانش از روشهایی که معمولاً برای یافتن سیارات فراخورشیدی استفاده میشود، برای پردازش تصاویر بهره گرفتند تا بتوانند ستاره همراه را از نور شدید ستاره اصلی جدا کنند.
مونتارگس در بیانیهای گفت:
«وقتی تصاویر پردازششده را دیدم، از روی صندلیام پریدم. صادقانه فکر میکردم حساسیت لازم برای شناسایی Betelgeuse B را نداریم، همانطور که پیشبینی شده بود. اما چون این جرم پرجرمتر از چیزی است که انتظار داشتیم، توانستیم آن را ببینیم.»
مدلسازی چرخه تغییرات ابطالجوزا نشان داده بود جرمی که تیم Gemini North آن را Siwarha (واژهای عربی به معنی دستبند) نامگذاری کرده بود، جرمی مشابه خورشید دارد. اما تصاویر VLT با وجود ستارهای سازگار هستند که جرمی حدود ۲.۶ تا ۳.۱ برابر خورشید دارد و درست در زمانی وارد مرحله رشته اصلی شده که ستاره اصلی یعنی Betelgeuse A در حال ترک این مرحله است.
موقعیت Betelgeuse B در تصاویر نشان میدهد که مدار آن دستکم هشت برابر فاصله زمین تا خورشید وسعت دارد. تنها مقیاس عظیم این منظومه باعث شده که مشاهده آن در برابر نور خیرهکننده Betelgeuse A بسیار دشوار باشد.
مونتارگس گفت:
«اینکه هنوز بتوانیم یک ستاره همراه نزدیک، پرجرمتر و درخشانتر از خورشید را در کنار چنین ستارهای که بهخوبی مطالعه شده کشف کنیم، شگفتانگیز است. اینها از بهترین لحظات علم هستند؛ زمانی که چیزی جدید و غیرمنتظره کشف میکنیم.»
او افزود:
«برای اطمینان کامل از اینکه این همراه واقعاً وجود دارد، باید یک سال دیگر آن را در سمت دیگر ستاره مشاهده کنیم، اما فضای بسیار کمی برای تردید باقی مانده است.»
او این کشف را «نتیجه یک جستوجوی صد ساله» توصیف کرد.
در فیزیک، معمولاً ادعاهای علمی تا زمانی که به سطح اطمینان بالاتر از ۳ سیگما (3σ) نرسند، اثباتشده تلقی نمیشوند و در موارد بسیار مهم معمولاً معیار ۵ سیگما (5σ) استفاده میشود. مشاهدات Gemini North تنها اطمینان ۱.۵ سیگما داشتند، اما مونتارگس و همکارانش ادعا میکنند دو روش پردازش متفاوت به ترتیب به اطمینان ۵.۱ سیگما و ۶.۱ سیگما رسیدهاند.
پس از فرصت مشاهده در نوامبر ۲۰۲۷، فرصتهای بعدی برای دیدن این ستاره همراه تقریباً هر سه سال یکبار رخ خواهد داد، اما این فرصتها دائمی نیستند.
Betelgeuse A آنقدر بزرگ شده که ستاره همراه آن هنگام گردش در مدار خود با اصطکاک مواجه میشود؛ مشابه یک ماهواره که وارد لایههای بیرونی جو زمین میشود. این اصطکاک باعث از دست رفتن انرژی و حرکت مارپیچی آرام به سمت مرکز ستاره غولپیکر میشود. در نتیجه، مشاهده آن دشوارتر خواهد شد و در نهایت هویت مستقل خود را از دست خواهد داد.
احتمالاً این نابودی پیش از پایان بازه تخمینی ۱۰۰ هزار ساله برای تبدیل شدن Betelgeuse A به ابرنواختر رخ خواهد داد. در آن صورت، اخترشناسان آینده ممکن است بتوانند بررسی کنند که آیا چنین تعاملاتی بر این رویداد مورد انتظار تأثیر میگذارد یا خیر.
مونتارگس گفت:
«این پرسش واقعاً مطرح شده است که آیا این همراه بر تکامل ستاره غول سرخ تأثیر خواهد گذاشت یا نه.»
مطالعه تعامل میان اجزای منظومه ابطالجوزا میتواند اطلاعات ارزشمندی درباره سرنوشت رایجترین نوع ستارگان پرجرم در اختیار دانشمندان قرار دهد. پژوهشگران اشاره میکنند که تصور میشود تمام ستارگانی که حداقل هشت برابر خورشید جرم دارند، در ابتدا بخشی از سامانههای چندستارهای تشکیل میشوند، اما زمانی که به مرحله غول سرخ میرسند، حدود ۶۰ تا ۸۰ درصد آنها تنها باقی میمانند.
تعامل با ستارگان همسایه ممکن است گاهی باعث جدا شدن ستارگان از یکدیگر شود، یا ممکن است یک همراه بزرگتر پیشتر به ابرنواختر تبدیل شده باشد. با این حال، احتمالاً در بسیاری از موارد، ستارگان همراه توسط ستارهای که در حال بزرگ شدن است بلعیده شدهاند.
