تلسکوپ فضایی Hubble Space Telescope واضحترین تصویر ثبتشده تاکنون از جوانترین و نزدیکترین سحابی پیشسیارهای کشفشده را ارائه کرده است. این جرم آسمانی با نام Egg Nebula شناخته میشود. تصویری که هابل ثبت کرده، بینش تازهای درباره مراحل پایانی زندگی یک ستاره در اختیار دانشمندان قرار میدهد و به درک بهتر فرایندهای پیچیدهای که در واپسین هزاران سال عمر ستارگان رخ میدهد کمک میکند.
سحابی تخممرغی در فاصله حدود ۱۰۰۰ سال نوری از زمین و در صورت فلکی Cygnus قرار دارد. نام این سحابی از ظاهر خاص آن گرفته شده است. در مرکز آن ستارهای قرار دارد که نورش توسط یک ابر بسیار متراکم از غبار پوشانده شده است؛ وضعیتی شبیه به زمانی که سفیده تخممرغ زرده را در بر میگیرد. همین پوشش غباری باعث میشود هسته مرکزی بهطور مستقیم دیده نشود و تنها بازتاب نور آن از طریق ساختارهای اطراف قابل مشاهده باشد.
در تصویر ثبتشده توسط هابل، دو پرتو قطبی نور در دو سوی ستاره مرکزی دیده میشود. این پرتوها احتمالاً ناشی از عبور نور از شکافها یا دهانههای قطبی در میان لایه ضخیم غبار مرکزی هستند. به بیان دیگر، اگرچه غبار اطراف ستاره بسیار متراکم است و بیشتر نور آن را مسدود میکند، اما در امتداد محورهای قطبی، مسیرهایی وجود دارد که نور میتواند از آنها عبور کرده و به بیرون تابیده شود. این پدیده ساختاری چشمگیر و تقریباً متقارن در دو سمت سحابی ایجاد کرده است.
پرتوهای نوری همچنین قوسهایی را آشکار میکنند که ظاهری موجدار و متقارن دارند. این ساختارهای لایهلایه نشان میدهند که ستاره مرکزی به احتمال زیاد گاز و غبار خود را به شکلی منظم و هماهنگ به بیرون پرتاب کرده است، نه در قالب یک انفجار ناگهانی و خشن. اگر این فرایند بهصورت انفجاری رخ میداد، انتظار میرفت ساختارهای نامنظم و آشفتهتری مشاهده شود. در عوض، نظم و تقارن موجود در این قوسها بیانگر آن است که خروج ماده در چندین مرحله و با الگویی نسبتاً پایدار اتفاق افتاده است.
با این حال، دانشمندان هنوز بهطور کامل درک نکردهاند که این پرتاب هماهنگ دقیقاً چگونه رخ میدهد. یکی از فرضیههای مطرحشده این است که برهمکنشهای گرانشی با یک یا چند ستاره همدم پنهان، که در اعماق ابر ضخیم غبار مرکزی مدفون شدهاند، میتواند در شکلگیری این الگوهای متقارن نقش داشته باشد. شکل و حرکت پرتوهای نور نیز تا حدی از این ایده پشتیبانی میکند. اگر ستاره اصلی عضوی از یک سامانه چندستارهای باشد، نیروهای گرانشی متقابل میتوانند جهت و نحوه خروج گاز و غبار را هدایت کنند و ساختارهای دوقطبی منظم ایجاد نمایند.
سحابی تخممرغی هنوز در مرحله پیشسیارهای قرار دارد؛ مرحلهای گذرا که تنها چند هزار سال طول میکشد. از نظر کیهانی، این بازه زمانی بسیار کوتاه محسوب میشود. در این مرحله، ستاره مرکزی در حال گذار از وضعیت یک غول سرخ به یک سحابی سیارهای کامل است، اما هنوز هسته داغ آن بهطور کامل آشکار نشده است. به همین دلیل، این سحابی هنوز به مرحلهای نرسیده که بتواند گازهای اطراف خود را از طریق یونش به درخشش وادارد.
در سحابیهای سیارهای کامل، هسته داغ و آشکارشده ستاره مقدار زیادی تابش فرابنفش منتشر میکند که گازهای پیرامون را یونیده کرده و آنها را بهطور مستقل درخشان میسازد. اما در مورد سحابی تخممرغی، گاز و غبار اطراف صرفاً نور ستاره در حال مرگ را بازتاب میکنند و خودشان منبع تابش فعال نیستند. همین ویژگی باعث میشود مطالعه این مرحله برای اخترشناسان اهمیت ویژهای داشته باشد، زیرا نشاندهنده یکی از حلقههای کلیدی در زنجیره تحول ستارگان خورشیدمانند است.
ردیابی و بررسی این مرحله گذار برای درک بهتر فرگشت ستارهای در مراحل پایانی بسیار حیاتی است. ستارگانی با جرم متوسط، مانند خورشید، در پایان عمر خود لایههای بیرونیشان را به فضا میریزند و در نهایت به کوتولههای سفید تبدیل میشوند. نحوه و الگوی خروج این لایهها تعیین میکند که سحابی حاصل چه شکلی خواهد داشت. تصاویر دقیق هابل از سحابی تخممرغی به دانشمندان کمک میکند تا مدلهای نظری خود درباره این فرایندها را آزمایش و اصلاح کنند.
در مجموع، تصویری که تلسکوپ فضایی هابل از سحابی تخممرغی ثبت کرده، نهتنها از نظر زیباییشناختی خیرهکننده است، بلکه از دیدگاه علمی نیز اهمیت فراوانی دارد. این تصویر فرصتی کمنظیر برای مشاهده مرحلهای کوتاه اما سرنوشتساز در زندگی یک ستاره فراهم کرده است؛ مرحلهای که پلی میان غول سرخ و سحابی سیارهای به شمار میرود. مطالعه چنین اجرامی به ما کمک میکند تا آینده دور خورشید خودمان را نیز بهتر تصور کنیم و بفهمیم میلیاردها سال بعد چه سرنوشتی در انتظار آن خواهد بود.
