زیر میکروسکوپ، حتی چیزهایی که هر روز کنار ما هستند میتوانند شبیه یک دنیای بیگانه به نظر برسند. تصویر این هفته هم در نگاه اول بیشتر به نقش یخ روی شیشه در یک صبح زمستانی شباهت دارد تا چیزی زنده.
اما این شاخههای ظریف و دانههای شفافِ نشسته بر نوک آنها، فقط یک طرح زیبا نیستند. اگر دوست دارید حدس بزنید، قبل از خواندن پاسخ کمی به تصویر نگاه کنید.
چند گزینه میتواند ذهن را به مسیر درست نزدیکتر کند: بلورهای یخ روی شیشه، نورونهای شاخهدار، تارهای ریشه یک گیاهچه، یا قارچی که در حال تولید هاگ است.
پاسخ، گزینهای است که شاید در نگاه اول کمتر به ذهن برسد: این تصویر قارچی را نشان میدهد که هاگ تولید میکند.
آن شاخههای باریک، ساختارهایی به نام کنیدیوفور هستند. دانههای گرد و ریز روی نوک آنها نیز کنیدی یا هاگهای غیرجنسیاند؛ نسخههایی همسان از قارچ مادر که میتوانند با باد، آب یا حتی یک حشره عبوری جابهجا شوند و در جای دیگری کلونی تازهای بسازند.
دلیل ظاهر درختمانند این تصویر همین روند رشد است. هر کنیدیوفور شاخه میدهد، دوباره منشعب میشود و در انتهای شاخههای تازه، نقاط تولیدکننده هاگ شکل میگیرند؛ به همین خاطر ساختار کلی بیشتر شبیه نقش یخزدگی یا شاخههای یک گیاه میشود.
این نوع شاخهزنی، با هاگهایی که بهصورت پراکنده و خوشههای باز دیده میشوند، در جنس تریکودرما رایج است؛ گروهی از کپکها که در خاکِ بسیاری از نقاط جهان پیدا میشوند.
برخی گونههای این جنس کاربرد تجاری هم دارند، چون میتوانند به قارچهای بیماریزای گیاهی حمله کنند و بهعنوان عامل کنترل زیستی به کار بروند. یکی از اعضای همین گروه، Trichoderma harzianum، چند سال پیش توجه پژوهشگران را جلب کرد؛ چون در آزمایشگاه، هنگام پخش نویز سفید سریعتر رشد میکرد و هاگ بیشتری تولید میکرد.
علت دقیق این رفتار هنوز روشن نیست. یکی از توضیحهای مطرح این است که موجهای صوتی، گیرندههای قارچ را بهصورت مکانیکی تحریک میکنند و این تحریک به یک پیام زیستشیمیایی تبدیل میشود که رشد و تولید هاگ را افزایش میدهد.
البته هیچکدام از این جزئیات با چشم غیرمسلح دیده نمیشود. کنیدیها معمولاً فقط چند میکرومتر اندازه دارند؛ آنقدر کوچک که برای دیدن این شبکه شاخهدار، یک میکروسکوپ نوری کافی است، نه لزوماً میکروسکوپ الکترونی.
جمعبندی
قارچهایی از این دست بیسروصدا همهجا حضور دارند: در خاک، در کمپوست و روی ریشه گیاهان. همین تصویر کوچک یادآوری میکند که زیر سطح چیزهای معمولی، جهانی پیچیده جریان دارد که هنوز بخش بزرگی از آن را کامل نمیشناسیم.
