در ۱۴ ژانویه ۱۹۶۶، مردی ۵۹ ساله روی تخت جراحی بیمارستانی در مسکو جان باخت. او برای انجام عملی که در ابتدا یک جراحی معمولی برای برداشتن یک پولیپ خونریزیدهنده از روده تصور میشد، تحت عمل قرار گرفته بود. دو روز بعد، روزنامه پراودا با انتشار عکس و آگهی درگذشت او، نام مردی را برای نخستین بار به صدها میلیون خواننده اعلام کرد که اسپوتنیک را ساخته، یوری گاگارین را به فضا فرستاده و در تقریباً تمام نخستین دستاوردهای عصر فضا، ایالات متحده را پشت سر گذاشته بود. نام او سرگئی پاولوویچ کارالیوف بود. تا پیش از آن، روزنامههای شوروی هرگز نام او را منتشر نکرده بودند و تنها از او با عنوان «طراح ارشد» یاد میکردند. برای حدود یک دهه، یکی از تأثیرگذارترین مهندسان قرن بیستم به دستور حکومت عملاً فردی ناشناس بود؛ گاگارین او را میشناخت، خروشچف او را میشناخت و کارکنان پایگاه بایکونور او را میشناختند، اما سازمان سیا نام او را نمیدانست.
این پنهانکاری شایعهای نبود که بعدها ساخته شده باشد. عاصف صدیقی، مورخ دانشگاه فوردهام، گفته است که یک خواننده روزنامههای شوروی در اوایل دهه ۱۹۶۰ تنها عنوان «طراح ارشد» را میدید و نام واقعی کارالیوف را نمیخواند. در حالی که ورنر فون براون، رقیب آمریکایی او، روی جلد مجله تایم ظاهر میشد و در برنامههای تلویزیونی درباره موشکهای ساترن توضیح میداد، چهره و صدای کارالیوف یک راز دولتی بود. هنگامی که گاگارین در ۱۲ آوریل ۱۹۶۱ به فضا رفت، جهان چهره فضانورد شوروی را دید، اما مردی را که موشک R-۷ حامل او را طراحی کرده بود و در پناهگاه بایکونور به شمارش معکوس گوش میداد، نمیشناخت. منطق شوروی ساده بود: اگر طراح ارشد شناخته شود، به یک هدف قابل شناسایی تبدیل خواهد شد. اینکه آیا سازمان سیا واقعاً قصد داشت علیه او اقدامی انجام دهد، موضوعی است که مورخان با احتیاط درباره آن صحبت میکنند؛ اما دستگاه امنیتی شوروی بهگونهای رفتار میکرد که گویی این خطر کاملاً واقعی است. حتی گفته میشود کمیته نوبل چند بار نام سازنده اسپوتنیک را درخواست کرد، اما خروشچف پاسخ داد که این موفقیت متعلق به تمام مردم شوروی است و نامی اعلام نشد.
کارالیوف در سال ۱۹۰۷ در شهر ژیتومیر، در منطقهای که امروز بخشی از اوکراین است، به دنیا آمد. او در مسکو و کییف مهندسی هوافضا خواند و در دهه ۱۹۳۰ روی موشکهای سوخت مایع کار کرد. در سال ۱۹۳۸، در جریان پاکسازی بزرگ استالین، به اتهام ساختگی خرابکاری دستگیر شد. ابتدا او را به کولیما، یکی از سختترین اردوگاههای گولاگ، فرستادند؛ جایی که بر اثر بیماری اسکوربوت بیشتر دندانهایش را از دست داد و تا مرز مرگ پیش رفت. سپس به یک شاراشکا، یعنی دفتر طراحی در زندان برای متخصصان فنی، منتقل شد و تحت نظارت مأموران روی پروژههای نظامی کار کرد. او تا سال ۱۹۵۷ رسماً اعاده حیثیت نشد؛ همان سالی که اسپوتنیک به فضا رفت. مردی که بعدها آغازگر عصر فضا شد، تنها دو دهه پیش از آن توسط بازجویان NKVD مورد ضربوشتم قرار گرفته و در اردوگاه کار اجباری تا مرز مرگ رفته بود.
موشکی که دستاوردهای فضایی شوروی را ممکن کرد، R-۷ Semyorka بود؛ موشکی که در ابتدا به عنوان یک موشک بالستیک قارهپیما برای حمل کلاهک گرماهستهای به خاک آمریکا طراحی شده بود. در ۴ اکتبر ۱۹۵۷، نسخهای اصلاحشده از R-۷ اسپوتنیک-۱ را در مدار قرار داد. در ۳ نوامبر همان سال، اسپوتنیک-۲ حامل سگ معروف لایکا را به فضا برد و در ۱۲ آوریل ۱۹۶۱، همین خانواده موشکها یوری گاگارین را به مدار زمین رساندند. طراحی پایه R-۷ با وجود تغییرات فراوان، هنوز در قالب خانواده موشکهای سایوز مورد استفاده قرار میگیرد و یکی از باسابقهترین خانوادههای موشکهای پرتاب مداری در تاریخ است. دفتر طراحی کارالیوف بین سالهای ۱۹۵۷ تا ۱۹۶۶ نخستین ماهواره مصنوعی، نخستین حیوان در مدار، نخستین انسان در مدار، نخستین زن در فضا یعنی والنتینا ترشکوا، نخستین فضاپیمای چندسرنشینه و نخستین راهپیمایی فضایی را رقم زد. گاگارین نیز در محافل خصوصی کارالیوف را با حروف SP، یعنی حروف اول نام و نام پدرش، خطاب میکرد.
در اواخر سال ۱۹۶۵، کارالیوف ۵۸ ساله بود، بهشدت خسته شده بود و از مشکلات جسمی رنج میبرد. او از خونریزی روده شکایت داشت و در ۱۴ ژانویه ۱۹۶۶ برای برداشتن پولیپی که تصور میشد یک مشکل معمولی است، در بیمارستانی در مسکو بستری شد. عمل را بوریس پتروفسکی، وزیر بهداشت شوروی، انجام میداد. اما پس از آغاز جراحی مشخص شد که پولیپ در واقع یک تومور بزرگ و بدخیم است. مشکل دیگری نیز وجود داشت: فک کارالیوف که در جریان بازجوییهای NKVD در سال ۱۹۳۸ شکسته شده بود و هیچگاه بهدرستی درمان نشده بود، اجازه نمیداد دهان او به اندازه کافی باز شود تا لوله تنفسی برای بیهوشی طولانیمدت وارد شود. کارالیوف در نهایت روی تخت جراحی بر اثر نارسایی قلبی جان باخت. او ۵۹ سال داشت. دو روز بعد، پراودا عکس و نام کامل او را برای نخستین بار منتشر کرد و مردی که یک دهه با عنوان «طراح ارشد» شناخته میشد، سرانجام چهره و نام واقعی پیدا کرد.
مرگ کارالیوف ضربه بزرگی به برنامه فضایی شوروی وارد کرد، بهویژه برنامهای که برای فرستادن انسان به ماه طراحی شده بود. موشک عظیم N1 قرار بود پاسخ شوروی به Saturn V آمریکا باشد، اما پس از مرگ کارالیوف، این پروژه با مشکلات جدی روبهرو شد. هر چهار پرتاب N1 بین سالهای ۱۹۶۹ تا ۱۹۷۲ شکست خوردند. تلاش دوم در ژوئیه ۱۹۶۹ چنان فاجعهبار بود که سکوی پرتاب را نابود کرد. N1 در مرحله نخست خود ۳۰ موتور NK-۱۵ داشت و سیستم مدیریت خطای KORD باید این موتورها را هماهنگ میکرد، اما تداخل الکترومغناطیسی و مشکلات فنی باعث میشد خرابی یک موتور بتواند به خاموشی زنجیرهای موتورهای دیگر منجر شود. با این حال، عاصف صدیقی معتقد است نباید بیش از حد درباره تأثیر مرگ کارالیوف در شکست برنامه ماه اغراق کرد؛ زیرا حتی در صورت زنده ماندن او نیز مشکلات ساختاری و سازمانی عمیقی در برنامه فضایی شوروی وجود داشت که میتوانست مانع فرود انسان روی ماه شود.
سالها ناشناسبودن کارالیوف باعث شده بود سازمانهای اطلاعاتی غربی تصویری بدون چهره از برنامه فضایی شوروی داشته باشند. ارزیابیهای سیا در اواخر دهه ۱۹۵۰ و اوایل دهه ۱۹۶۰ از فردی با عنوان «طراح ارشد» صحبت میکردند که وجودش را میشد از موفقیتهای شوروی حدس زد، اما هویت، ملیت و زندگینامهاش مشخص نبود. برخی تحلیلگران حتی احتمال میدادند این فرد یک کمیته باشد و برخی دیگر تصور میکردند شاید یک مهندس آلمانی اسیرشده باشد. پاسخ واقعی اما مردی به نام سرگئی کارالیوف بود؛ مهندس هوافضایی که در اوکراین متولد شده بود، گولاگ را پشت سر گذاشته و مهمترین موفقیتهای اولیه عصر فضا را رقم زده بود. غرب تنها پس از انتشار نام او در پراودا توانست هویت واقعی طراح ارشد را تأیید کند.
این محرمانهبودن باعث شد دولت شوروی پس از مرگ کارالیوف عملاً مجبور شود هویت عمومی او را از نو بسازد. شهروندانی که یک دهه پروازهای فضایی شوروی را جشن گرفته بودند، ناگهان فهمیدند پشت اسپوتنیک و پرواز گاگارین، یک مهندس مشخص وجود داشته است. آنها فهمیدند این مرد در اوکراین متولد شده، در دوران استالین زندانی شده، شکنجه شده و پس از سالها به یکی از مهمترین چهرههای برنامه فضایی شوروی تبدیل شده است. نام او برای سالها در کنار دستاوردهایش ظاهر نشده بود، اما پس از مرگ، دولت شوروی شروع به انتشار جزئیات زندگی و کار او کرد. به این ترتیب، مردی که سالها عمداً از دید مردم پنهان شده بود، سرانجام به یکی از اسطورههای تاریخ فضانوردی تبدیل شد.
امروز میراث کارالیوف در نقاط مختلف دیده میشود. خاکستر او در دیوار کرملین و در نزدیکی آرامگاه لنین قرار دارد. دهانهای در سمت پنهان ماه به نام او نامگذاری شده و شهری در نزدیکی مسکو که پیشتر کالینینگراد نام داشت، در سال ۱۹۹۶ به کورولیوف تغییر نام داد. مرکز آموزش فضانوردان یوری گاگارین در استار سیتی همچنان فضانوردانی را آموزش میدهد که با نسلهای جدید موشکهای سایوز به مدار زمین میروند. خانواده موشکهای R-۷ در قالب نسخههای مختلف سایوز، از سال ۱۹۵۷ تاکنون بیش از ۱۹۰۰ پرواز داشته است. هر پرتاب سرنشیندار از بایکونور پس از پرواز تاریخی گاگارین، از موشکی استفاده کرده که ریشه مستقیم آن به طراحی کارالیوف بازمیگردد؛ موشکی که در ابتدا برای حمل یک بمب هیدروژنی ساخته شده بود.
نام کارالیوف برای نخستین بار در ۱۶ ژانویه ۱۹۶۶ در یک روزنامه شوروی ظاهر شد؛ اما شصت سال بعد، نام او دیگر فقط یک نام تاریخی نیست. نام او بر یک دهانه در ماه، یک شهر روسیه و در میراث خانواده موشکهایی باقی مانده که هنوز انسان را به فضا میبرند. کارالیوف در زمان حیاتش برای مردم شوروی تنها «طراح ارشد» بود؛ مردی بینام که پشت بزرگترین موفقیتهای فضایی کشورش ایستاده بود. اما پس از مرگ مشخص شد که یکی از مهمترین معماران عصر فضا، مردی بود که نهتنها اسپوتنیک و پرواز گاگارین را ممکن کرد، بلکه مسیر تاریخ فضانوردی را برای دههها تغییر داد.
