در ۲۰ ژوئیه ۱۹۷۶، فضاپیمای Viking ۱ به نخستین کاوشگری تبدیل شد که با موفقیت روی سطح مریخ فرود آمد و به فعالیت خود ادامه داد (با احترام به مأموریت Mars ۳ که موفقیت پایداری نداشت). این دستاورد تاریخی قرار بود کمی بعد توسط فضاپیمای دوقلوی آن، Viking ۲، نیز تکرار شود. در روزهای پس از فرود، مدارگرد Viking ۱ تصویربرداری از سطح مریخ را آغاز کرد تا هم در انتخاب محل فرود Viking ۲ کمک کند و هم مأموریت علمی خود را انجام دهد.
در ۲۵ ژوئیه ۱۹۷۶، مدارگرد Viking ۱ از منطقهای که امروز «سیدونیا» (Cydonia) نامیده میشود، تصویری ثبت کرد؛ منطقهای که نام خود را از یکی از شهر-دولتهای باستانی کرت گرفته است. این عکس بعدها به یکی از مشهورترین تصاویر تاریخ اکتشافات فضایی تبدیل شد.
در میان دهانههای برخوردی، ساختاری دیده میشد که از زاویه ثبت تصویر، شبیه یک چهره انسانی به نظر میرسید. این پدیده با نام «چهره روی مریخ» (Face on Mars) شناخته شد و با وجود اینکه دانشمندان از همان ابتدا آن را نتیجه زاویه نور و سایه دانستند، بهسرعت به سوژهای جنجالی تبدیل شد.
خطای دیدی به نام «پاریدولیا»
مغز انسان بهراحتی میتواند در اشیای بیجان، چهره انسان را تشخیص دهد. این اتفاق را بارها در زندگی روزمره تجربه میکنیم؛ از پریز برق و نمای ساختمانها گرفته تا صخرههایی در نقاط مختلف جهان که شبیه انسان یا ابوالهول به نظر میرسند.
این پدیده که «پاریدولیای چهره» (Face Pareidolia) نام دارد، به این دلیل رخ میدهد که مغز انسان برای تشخیص سریع چهرهها تکامل یافته است. پژوهشها نشان میدهد سازوکارهای عصبی مسئول تشخیص چهره، هنگام پردازش تصاویر دیگر نیز فعال میشوند و باعث میشوند حتی در جایی که هیچ چهرهای وجود ندارد، صورت انسان ببینیم.
تنها ۳۵ مدار بعد، Viking ۱ بار دیگر از منطقه سیدونیا تصویربرداری کرد. این بار نیز با زاویه نوری متفاوت، شکل ظاهری «چهره» همچنان دیده میشد. علاوه بر آن، در همان منطقه کوههایی با قلههای نوکتیز دیده میشدند که برخی آنها را شبیه هرم تصور کردند.
تولد نظریههای توطئه
ترکیب یک چهره شبیه ابوالهول و چند «هرم» کافی بود تا نظریههای توطئه درباره تمدنی باستانی در مریخ شکل بگیرد. برخی حتی معتقد بودند سریال «Pyramids of Mars» از مجموعه Doctor Who که چند ماه پیش از انتشار این تصویر پخش شده بود، در گسترش این تصور نقش داشته است.
اما این «هرمها» در واقع چیزی جز سازندهای طبیعی سنگی نبودند؛ مشابه کوههای هرمیشکل فراوانی که روی زمین نیز وجود دارند. با این حال، از آنجا که اهرام همواره با رمز و راز گره خوردهاند، این تصاویر به سوختی برای نظریهپردازان توطئه تبدیل شدند.
نمونههای مشابهی از کوههای هرمیشکل را میتوان در کوه بولاندستیندور در ایسلند یا کوه مشهور ماترهورن در رشتهکوه آلپ مشاهده کرد.
یک نظریه توطئه عجیبتر
برخی طرفداران نظریههای توطئه حتی به این هم بسنده نکردند. آنها ادعا کردند «چهره روی مریخ» واقعی اصلاً همان تصویری نیست که همه میبینند.
به باور آنها، اگر تصویر را وارونه کنید، ساختاری شبیه سر و شانههای یک موجود فضایی از نژاد مشهور «گری» (Gray Alien) دیده میشود. این ادعا نیز هیچ پایه علمی ندارد و تنها بر برداشت ذهنی از تصاویر استوار است.
جالب اینکه «چهره روی مریخ» بهطور غیرمستقیم در رواج اصطلاح «طراحی هوشمند» (Intelligent Design) نیز نقش داشت؛ اصطلاحی که بعدها برای ارائه دیدگاههای آفرینشگرایانه با ظاهری علمی مورد استفاده قرار گرفت.
میراث واقعی مأموریت وایکینگ
پس از گذشت ۵۰ سال، مأموریت Viking نه بهخاطر خلق یکی از معروفترین نظریههای توطئه، بلکه بهدلیل دستاوردهای علمی ارزشمندش شناخته میشود.
این مأموریت با ارسال تصاویر مداری، بررسی شیمی خاک مریخ و انجام آزمایشهای علمی، نشان داد که مریخ سیارهای پیچیده است؛ سیارهای که شاید در گذشته میزبان حیات بوده یا حتی هنوز هم نوعی حیات میکروسکوپی در آن وجود داشته باشد، هرچند نه تمدنی که بناهای عظیم سنگی ساخته باشد.
یکی از آزمایشهای وایکینگ در ابتدا نشانههایی امیدوارکننده از وجود حیات نشان داد، اما بعدها بیشتر دانشمندان نتیجه گرفتند که این یافتهها ناشی از واکنشهای شیمیایی خاک مریخ بوده و نه فعالیت موجودات زنده. با این حال، هنوز هم برخی معتقدند این آزمایش ممکن است ناخواسته موجودات زنده احتمالی را از بین برده باشد.
«چهره روی مریخ» واقعاً چیست؟
با اعزام مأموریتهای جدید و ثبت تصاویر بسیار دقیقتر از سطح مریخ، ماهیت این ساختار سرانجام مشخص شد.
دانشمندان تأیید کردند که «چهره روی مریخ» چیزی جز یک «مِسا» (Mesa) یا تپهای با قله تخت به طول حدود دو کیلومتر نیست.
ناسا در این باره اعلام کرده است:
«بررسی دقیق تصاویر متعدد این ساختار نشان میدهد که این عارضه یک تپه طبیعی مریخی است و ظاهر شبیه چهره آن تنها به زاویه دید و نحوه تابش نور بستگی دارد.»
شاید امروز بدانیم که «چهره روی مریخ» تنها یک سازند طبیعی است، اما این تصویر همچنان یکی از نمادینترین و ماندگارترین عکسهای تاریخ اکتشافات فضایی به شمار میرود.
