ویتامینها معمولاً به عنوان ترکیبات مفیدی به ما معرفی میشوند که افزودن آنها به رژیم غذایی ساده و بدون دردسر است. اگر به اندازه کافی ویتامین دریافت کنید، حالتان عالی خواهد بود و کمبود آن نیز به سرعت توسط بدن احساس میشود. اما واقعیت کمی پیچیدهتر است و تعداد کمی از ویتامینها میتوانند این موضوع را به خوبی ویتامین B12 ثابت کنند.
برای دههها، ویتامین B12 یکی از قهرمانان تغذیه شناخته میشده است. اگر احساس خستگی مفرط، مهمغزی یا پیروی از یک رژیم گیاهی دارید، احتمالاً مصرف این ویتامین به شما پیشنهاد میشود. با این حال، بررسیهای جدید نشان میدهد که ماجرا چندان هم ساده نیست.
تعداد رو به رشدی از مقالات علمی مقادیر بسیار کم و بسیار زیاد این ویتامین را در خون افراد مبتلا به سرطانهای مختلف از جمله ریهها، پستان، مری و روده بزرگ شناسایی کردهاند. بله، هم کمبود و هم مقدار بیش از حد آن دیده شده است.
ویتامین B12 یا کوبالامین، عنصری است که هیچ حیوانی بدون آن نمیتواند زنده بماند. این ماده برای ساخت DNA ضروری بوده و همچنین از غلاف میلین محافظتکننده اعصاب پشتیبانی میکند، گلبولهای قرمز را بالغ میسازد و متابولیسم چربیها و اسیدهای آمینه را تنظیم میکند. این ویتامین به طور طبیعی فقط در مواد غذایی با منشاء حیوانی یافت میشود، به همین دلیل کسانی که رژیمهای گیاهی سختگیرانه دارند یا در جذب مواد مغذی دچار مشکل هستند، ممکن است با کمبود آن مواجه شوند.
نقش B12 در ساخت و ترمیم DNA بود که نخستین بار پژوهشگران را ترغیب کرد تا ارتباط آن را با سرطان بررسی کنند. فرض اولیه این بود که بدون مقادیر کافی از این ویتامین، بدن قادر به ترمیم DNA نخواهد بود و این مسئله میتواند منجر به جهشهای سلولی و رشد احتمالی تومورها شود.
با این حال، برخی مطالعات مشکل کاملاً معکوسی را نشان دادند؛ مقادیر غیرعادی بالای B12 در خون مبتلایان به سرطان ریه، پستان و روده بزرگ مشاهده شد. این ارتباطات به دفعات و در مجموعههای دادهای بزرگ تکرار شد. نخستین نکتهای که باید روشن شود این است که میزان B12 موجود در خون با میزان مصرف خوراکی آن تفاوت دارد.
سطوح خونی به رژیم غذایی و همچنین نحوه ذخیره، استفاده و جابجایی این ویتامین در بدن بستگی دارد. کبد ذخایر بزرگی از B12 را نگهداری میکند و تومورها، بهویژه در خود کبد و سرطانهایی که به سرعت پیشرفت میکنند، میتوانند روند ذخیرهسازی، انتقال و آزادسازی این ذخایر را مختل سازند. برخی تومورها حتی تولید پروتئینهایی را که B12 را در جریان خون حمل میکنند، افزایش میدهند.
این امر نشان میدهد که سطح بالای B12 در آزمایش خون ممکن است لزوماً علت بیماری نباشد، بلکه تنها یک علامت محسوب شود. موضوعی که در یک پژوهش منتشرشده در نشریه ارتباطات پژوهش سرطان نیز پشتیبانی شده است.
پژوهشگران پروندههای ۳۷,۱۰۶ بیمار مبتلا به سرطان روده بزرگ را از یک پایگاه داده جهانی بررسی کردند که هر کدام در زمان تشخیص، یک آزمایش خون B12 داشتند. الگوی بهدستآمده بسیار واضح بود؛ بیمارانی که سطح B12 بالایی داشتند (بیش از ۱۰۰۰ پیکوگرم در لیتر)، میانگین بقای حدود پنج سال داشتند، در حالی که افراد با سطوح نرمال نزدیک به ۱۱ سال عمر کردند. بیماران دارای کمبود B12 نیز وضعیت بهتری نسبت به گروه با سطح بالا داشتند.
پس از در نظر گرفتن سن، درمان و سایر شرایط سلامتی، احتمال فوت بیماران دارای B12 بالا تقریباً دو برابر بیشتر از افراد با کمبود این ویتامین بود. این افراد همچنین بیشتر در معرض ابتلا به مرحله ۴ بیماری در زمان تشخیص و توسعه متاستازهای جدید در عرض یک سال بودند. تیم تحقیقاتی همچنین صدها تومور روده بزرگ را مستقیماً بررسی کرد و فعالیت بسیار بالایی را در یک ژن موسوم به MTR مشاهده نمود که آنزیمی وابسته به B12 برای ساخت اجزای سازنده DNA تولید میکند.
به عبارت سادهتر، تومورهای مهاجم ممکن است در استفاده و ذخیره B12 برای سوخترسانی به تکثیر سریع خود کارآمدتر باشند. یک مطالعهای در سال ۲۰۲۴ روی افراد تحت ایمونوتراپی سرطان نیز الگوی مشابهی از ارتباط سطوح بالای B12 با نتایج ضعیفتر را نشان داد. تحقیقات روی بیماران مبتلا به سرطان دهان نیز به همین نتیجه اشاره کردهاند.
یک مرور جامع در سال جاری به صراحت بیان میکند که معنای افزایش B12 در افراد مبتلا به سرطان «نامشخص باقی مانده و بهطور بالقوه میتواند با علیت معکوس مرتبط باشد». این اصطلاح علمی یعنی سرطان ممکن است عامل بالا رفتن سطح B12 باشد، نه برعکس.
با این حال، سوی دیگر طیف همچنان حلنشده باقی مانده است. یک پژوهشی در سال ۲۰۲۴ روی ۳,۷۵۸ بیمار سرطانی و ۲,۹۹۵ فرد سالم در ویتنام، منحنی U شکلی را نشان داد که هم مصرف بسیار پایین و هم بسیار بالای B12 با خطر بالاتر ابتلا به سرطان مرتبط بود. البته این یک مطالعه مشاهداتی بر اساس پرسشنامههای تغذیهای است و تنها به همبستگی اشاره دارد، نه اثبات رابطه علت و معلولی.
همچنین قابل ذکر است که بالاترین گروه مصرفی، میانگین روزانهای در حدود ۲.۹۷ میکروگرم از این ویتامین داشت که تفاوت زیادی با توصیههای استاندارد تغذیهای یعنی ۲.۴ تا ۲.۸ میکروگرم در روز ندارد. با وجود این تناقضات، رابطه میان B12 و سرطان هنوز به نتیجه قطعی نرسیده است.
نتیجهگیری
شواهد روزبهروز نشان میدهند که غلظت ویتامین B12 در بدن بیشتر بازتابی از اختلالات و مشکلات در حال وقوع است تا اینکه محرک اصلی ایجاد سرطان باشد. تحقیقات بیشتری برای درک کامل این پویایی پیچیده مورد نیاز است.
