خشک شدن دریاچهها و تالابها در سراسر جهان، علاوه بر پیامدهای زیستمحیطی ویرانگر، به یک تهدید پنهان دیگر برای سیاره ما تبدیل شده است: انتشار گسترده گازهای گلخانهای. یافتههای جدید علمی نشان میدهد که دریای خزر، که زمانی چهارمین دریاچه بزرگ جهان بود، اکنون به یک منبع عظیم انتشار دیاکسید کربن تبدیل شده است.
این پدیده که با خشک شدن بستر دریا و تجزیه مواد آلی غنی از موجودات زنده، فضولات جانوری و گیاهان مرده رخ میدهد، بوی نامطبوعی را در هوا پراکنده میکند. اما در مقیاس بزرگتر، این مسئله بسیار جدیتر از یک بوی ناخوشایند است.
طبق تحقیقات منتشر شده در مجله Science، دریای خزر از زمان خشک شدن در دهه ۱۹۶۰ میلادی، تاکنون حدود ۲۰۴ مگاتن (معادل ۲۲۵ میلیون تن) دیاکسید کربن به جو منتشر کرده است. این میزان انتشار، قابل مقایسه با اثرات سوختهای فسیلی است.
در گذشته، دریای خزر نه تنها یک اکوسیستم غنی بود، بلکه با تغذیه از دو رودخانه اصلی آمودریا و سیردریا، حیات را برای منطقه به ارمغان میآورد. اما انحراف این رودخانهها برای تامین آب صنعت نوپای پنبه در ازبکستان، سرنوشت این دریاچه عظیم را تغییر داد.
تا دهه ۱۹۹۰ میلادی، دریای خزر به حدی کوچک شد که دیگر قابل شناسایی نبود و به جای آن، بیابانی نمکی و رو به زوال پدید آمد.
مطالعه جدید، با بررسی نمونههای هستهای و نقشهبرداری از بستر خشک شده دریا، تخمین میزند که از سال ۱۹۶۰ تا ۲۰۲۲، این دریاچه تبخیر شده، ۲۰۴ مگاتن دیاکسید کربن به اتمسفر آزاد کرده است.
با این حال، امیدها برای احیای بخشی از این دریاچه از بین نرفته است. در بخش شمالی دریای خزر، دولت قزاقستان با اجرای قوانین جدید مصرف آب، موفق شده است تا حدی جریان رودخانه سیردریا را به سمت شمال دریای خزر هدایت کند و signs of recovery در این منطقه مشاهده میشود.
پژوهشگران معتقدند که احیای کامل حوضه آبریز دریای خزر میتواند منافع زیستمحیطی عظیمی را نه تنها برای منطقه، بلکه در سطح جهانی به همراه داشته باشد. رافائل مارسه، بیوشیمیست از شورای ملی تحقیقات اسپانیا، says “گنج پنهان کربن” در زیر بستر دریای خزر وجود دارد.
او توضیح میدهد: “اگر این رسوبات در معرض هوا باقی بمانند، کربن همچنان آزاد خواهد شد. اما اگر دریاچه دوباره آبگیری شود، همین کربن میتواند از منبع انتشار به بخشی از راهحل تغییرات اقلیمی تبدیل شود.”
بر اساس محاسبات محققان، احیای بستر دریاچه میتواند از انتشار ۱۶۵ مگاتن کربن باقیمانده جلوگیری کند. این مطالعه همچنین نشان داد که حدود یک پنجم انتشار کربن دریای خزر ناشی از وزش باد و پراکنده شدن ذرات معلق از بستر خشک شده دریا است؛ عاملی که پیش از این نادیده گرفته شده بود.
نوریا کاتالان، بومشناس از شورای ملی تحقیقات اسپانیا، says “وقتی دریاچهای خشک میشود، ما با مشکلی صرفاً هیدرولوژیکی، اکولوژیکی یا اقتصادی-اجتماعی روبرو نیستیم. چرخه کربن نیز به گونهای تغییر میکند که تاکنون در محاسبات اقلیمی نادیده گرفته شده است.”
از سوی دیگر، climate change بر آینده تامین آب دریای خزر سایه افکنده است. رودخانههای آمودریا و سیردریا از ذوب شدن یخچالهای طبیعی در کوههای تیانشان و پامیر تغذیه میشوند. با گرم شدن کره زمین و کاهش این یخچالها، تامین آب این رودخانهها و در نتیجه احیای دریای خزر با چالشهای جدی روبرو خواهد شد.
به طور طعنهآمیزی، تخصیص مجدد آب به دریاچههایی که در سراسر جهان به دلیل فعالیتهای انسانی خشک شدهاند، میتواند به جلوگیری از ذوب شدن این یخچالها کمک کند. دریای خزر تنها دریاچه داخلی نیست که انسانها در پی سودجویی آن را خشک کردهاند؛ دریاچه Great Salt Lake، Salton Sea در ایالات متحده، دریای Caspian Sea، دریاچه Lake Urmia در ایران، دریاچه Lake Poopó در بولیوی و بسیاری دیگر نیز با سرنوشتی مشابه روبرو هستند و همگی به طور بالقوه به انتشار کربن کمک میکنند.
نویسندگان این مطالعه note “مطالعه ما نشان میدهد که حفاظت از این ذخایر عظیم کربن مدفون در رسوبات، ارزش اقلیمی نیز دارد که میتواند در سازوکارهای تامین مالی مبتنی بر کربن گنجانده شود. این موضوع دیدگاه جدیدی را در قالبی آشنا برای تامین مالی اقلیم و بازارهای کربن ارائه میدهد و گفتگوی تازهای را درباره نحوه تامین مالی احیای دریاچهها آغاز میکند.”
این تحقیق در مجله Science منتشر شده است.
