قاره ماقبل تاریخی گوندوانا اغلب صرفاً بهعنوان یک «توده خشکی بزرگ» در نظر گرفته شده است، اما زمینشناسان شواهد جدیدی پیدا کردهاند که نشان میدهد گوندوانا در واقع یک ابرقاره بوده است.
گوندوانا مجموعهای از تودههای خشکی بود که حدود ۵۵۰ میلیون سال پیش بخش بزرگی از سیاره زمین را دربر میگرفت و تا حدود ۱۸۰ میلیون سال پیش، یعنی زمانی که شروع به تجزیه کرد، وجود داشت. فروپاشی گوندوانا در نهایت به شکلگیری آمریکای جنوبی، آفریقا، شبهجزیره عربستان، ماداگاسکار، هند، استرالیا و جنوبگان منجر شد.
میدانیم این قارههای امروزی زمانی به یکدیگر متصل بودهاند، زیرا فسیلهای مشابهی از موجودات ماقبل تاریخی، از جمله دایناسورها، در مناطقی پیدا شدهاند که امروزه هزاران کیلومتر اقیانوس آنها را از یکدیگر جدا میکند.
اگر به سواحل آمریکای جنوبی و آفریقا نگاه کنید، میتوانید ببینید که این دو قاره زمانی چگونه بهطور بسیار نزدیکی در کنار یکدیگر قرار داشتهاند؛ درست مثل دو قاشق بزرگ و کوچک که در کنار هم قرار گرفتهاند.
برآوردهای قبلی نشان میدادند که گوندوانا در دوران اوج خود حدود ۶۴ درصد از خشکیهای قارهای زمین را تشکیل میداده است؛ رقمی که از نظر برخی منتقدان برای قرار گرفتن در رده «ابر قاره» کافی نبود. با این حال، یک مطالعه جدید نشان میدهد که بخش مهمی از داستان را نادیده گرفته بودیم.
زمینشناسانی از آکادمی علوم زمینشناسی چین و دانشگاه کرتین در استرالیا شواهدی پیدا کردهاند که نشان میدهد بخشهای بزرگی از گوندوانا در زیر آسیا، اروپا و آمریکای شمالی مدفون شدهاند.
گوندوانای بزرگتر
این کشف بهطور اتفاقی به دست آمد. بیل کالینز، یکی از نویسندگان این مطالعه، در مقالهای برای The Conversation توضیح میدهد که تیم تحقیقاتی در حال جمعآوری نمونههای گرانیت از نقاط مختلف جهان بود تا درک بهتری از ارتباط فرایندهای عمیق پوسته زمین با شکلگیری مواد معدنی به دست آورد.
هنگام بررسی دادهها، پژوهشگران متوجه شدند که گرانیتهای بخشهایی از هیمالیا در سه دوره زمانی کاملاً متفاوت شکل گرفتهاند: ۲۰ میلیون سال پیش، ۵۰ میلیون سال پیش و ۱۲۰ میلیون سال پیش.
مانند بسیاری از گرانیتها، این سنگها نیز از طریق ذوب شدن سنگهای قارهای قدیمیتر شکل گرفته بودند. در این مورد، پژوهشگران دریافتند که منشأ تمام آنها به یک بلوک قارهای باستانی یکسان بازمیگردد؛ بلوکی که بین ۷۰۰ تا ۵۵۰ میلیون سال پیش، همزمان با شکلگیری گوندوانا، تشکیل شده بود.
بررسیهای بیشتر، وجود سنگهای آذرین دیگری با تاریخچه مشابه را نیز آشکار کرد. این سنگها شامل قطعات عمیقاً مدفونشدهای از پوسته پیشینِ پرکامبرین هستند که در بخشهایی از قزاقستان امروزی، چین، رشتهکوههای امتداد یافته از اروپا تا آسیا، کوهستانهای اروپای غربی و همچنین کوههای آپالاچی در آمریکا یافت شدهاند.
البته همه این اطلاعات کاملاً جدید نیستند، اما مقاله جدید نقشهای دقیقتر و مبتنی بر داده از میزان پوسته گوندوانایی مدفون در زیر ساختارهای زمینشناسی سطحی امروزی ارائه میکند.
این یافته همچنین مقیاس احتمالی گوندوانا را به شکل چشمگیری افزایش میدهد. بر اساس این مقاله، گوندوانا بهجای تشکیل حدود ۶۴ درصد از خشکیهای قارهای، احتمالاً در آن زمان حدود ۸۰ درصد از کل خشکیهای زمین را در اختیار داشته است؛ رقمی که برای قرار گرفتن آن در دسته ابرقارهها و نامگذاری آن بهعنوان «گوندوانای بزرگتر» کافی است.
اصلاً ابرقاره چیست؟
تعریف دقیق اینکه چه چیزی یک ابرقاره محسوب میشود، چندان روشن و قطعی نیست، اما در گذشته چندین ابرقاره وجود داشتهاند؛ از جمله پانگهآ، رودینیا و کلمبیا که با نام نونا نیز شناخته میشود.
امروزه زمین هیچ ابرقارهای ندارد. بزرگترین توده قارهای کنونی، یعنی خشکی آفریقا-اوراسیا، حدود ۵۷ درصد از مساحت خشکیهای زمین را دربر میگیرد که برای قرار گرفتن در رده ابرقاره کافی نیست.
البته بهتر است فعلاً وارد بحث درباره این موضوع نشویم که دقیقاً چگونه باید مجموعه قارههای کنونی زمین را تعریف و دستهبندی کرد؛ چراکه حتی درباره تعداد قارههای امروزی نیز اتفاق نظر کاملی وجود ندارد.
