بار دیگر زمان آن رسیده است که شب هنگام سرتان را کمی به سمت آسمان بالا بگیرید. این بار پاداش شما تماشای منظرهای خواهد بود که تا حدود ۲۰ سال دیگر دوباره مشابه آن را نخواهید دید؛ ضمن اینکه فرصت مناسبی برای مشاهده پدیده مشهور «خطای دید ماه» نیز خواهید داشت.
ماه امشب، همانطور که احتمالاً در طول این ماه متوجه شدهاید، به مرحله بدر یا ماه کامل میرسد. اگر تقویم کشاورزان قدیمی (Old Farmer’s Almanac) را دنبال کرده باشید، احتمالاً میدانید که این ماه کامل با نام «ماه توتفرنگی» شناخته میشود.
اگرچه احتمال زیادی وجود دارد که امشب ماه رنگی متمایل به قرمز داشته باشد، اما این نام هیچ ارتباطی با رنگ آن ندارد. «ماه توتفرنگی» به زمان وقوع آن در سال اشاره میکند. برای بسیاری از اقوام بومی آمریکای شمالی، ظاهر شدن این ماه کامل نشانه آغاز فصل برداشت توتفرنگیهای وحشی بود.
البته این بخش چندان هیجانانگیز نیست، زیرا ماه توتفرنگی هر سال رخ میدهد. اما ماه کامل این ماه به دلیل جایگاه ویژهاش در چرخه ۱۸.۶ ساله حرکت ماه، پدیدهای نسبتاً نادر و بسیار دیدنی محسوب میشود.
احتمالاً با انقلابهای تابستانی و زمستانی آشنا هستید؛ زمانی از سال که خورشید به بالاترین یا پایینترین نقطه خود در آسمان میرسد و بهترتیب بلندترین و کوتاهترین روزهای سال را رقم میزند. این اتفاق به دلیل انحراف ۲۳.۴۴ درجهای محور زمین نسبت به صفحه مدارش به دور خورشید رخ میدهد و باعث میشود موقعیت خورشید در آسمان بین تابستان و زمستان حدود ۴۷ درجه تغییر کند.
سازمان ملی هواشناسی آمریکا در توضیح این پدیده میگوید:
«انقلاب تابستانی زمانی رخ میدهد که میزان انحراف زمین به سمت یا دور از خورشید به حداکثر خود میرسد. در نتیجه، در روز انقلاب تابستانی، خورشید در بالاترین ارتفاع خود در آسمان دیده میشود و موقعیت آن در حوالی ظهر، طی چند روز قبل و بعد از این رویداد تغییر بسیار اندکی دارد.»
واژه Solstice نیز از واژه لاتین Solstitium گرفته شده که به معنای «خورشید ایستاده است» است.
اما ماه نیز پدیده مشابهی دارد که به آن «توقف ماه» یا Lunar Standstill گفته میشود.
اگر مدار ماه دقیقاً با صفحه مدار زمین به دور خورشید منطبق بود، انتظار میرفت تغییرات ارتفاع ماه در آسمان دقیقاً مشابه خورشید باشد. اما چنین نیست؛ زیرا مدار ماه حدود ۵.۱ درجه نسبت به صفحه مدار زمین متمایل است و این انحراف در یک چرخه ۱۸.۶ ساله باعث میشود ماه گاهی بالاتر و گاهی پایینتر از حالت معمول در آسمان دیده شود.
اگر موقعیت ماه را در طول سالها ثبت کنید، مشاهده خواهید کرد که در برخی دورههای این چرخه، ماه در ارتفاع بیشتری طلوع و غروب میکند و در برخی دیگر، بسیار پایینتر ظاهر میشود.
کمترین اختلاف میان بالاترین و پایینترین موقعیت ماه در آسمان، در پدیدهای به نام «توقف کوچک ماه» (Minor Lunar Standstill) رخ میدهد. در این دوره، دامنه تغییرات ارتفاع ماه کمتر است و پایینترین موقعیت آن نیز نسبت به افق، بالاتر از همیشه قرار میگیرد.
در مقابل، پدیده «توقف بزرگ ماه» (Major Lunar Standstill) رخ میدهد که برای علاقهمندان به نجوم بسیار جذابتر است. در این دوره، اختلاف میان بالاترین و پایینترین نقطه حرکت ماه به بیشترین مقدار خود میرسد و ماه هنگام طلوع و غروب بسیار نزدیکتر به افق دیده میشود؛ جایی که معمولاً زیباترین جلوه خود را دارد.
قرار گرفتن ماه در نزدیکی افق باعث میشود نور آن مسیر طولانیتری را در جو زمین طی کند و همین موضوع میتواند رنگ آن را متمایل به زرد، نارنجی یا قرمز نشان دهد؛ پدیدهای که نتیجه پراکندگی رایلی (Rayleigh Scattering) است.
زمانی که نور از جو زمین عبور میکند، طول موجهای کوتاهتر، یعنی نور آبی، بسیار بیشتر از نور قرمز توسط مولکولهای هوا پراکنده میشوند. هرچه نور مسیر طولانیتری را در جو طی کند، مقدار بیشتری از نور آبی حذف میشود و در نتیجه خورشید یا ماه به رنگ زرد، نارنجی یا حتی قرمز دیده میشوند. اما زمانی که خورشید یا ماه تقریباً بالای سر قرار دارند، نور مسیر کوتاهتری را از جو عبور میکند و به همین دلیل سفیدتر به نظر میرسند.
البته اکنون دقیقاً در دوره توقف بزرگ ماه قرار نداریم. این رویداد در سال ۲۰۲۴ رخ داد و حتی بهصورت زنده از محوطه تاریخی استونهنج پخش شد.
دلیل انتخاب استونهنج نیز جالب است. برخی شواهد باستانشناسی نشان میدهد که این بنای باستانی احتمالاً علاوه بر انقلابهای خورشیدی، برای رصد توقفهای بزرگ ماه نیز طراحی شده بوده است.
سازمان میراث فرهنگی انگلستان که مدیریت استونهنج را بر عهده دارد، در اینباره مینویسد:
«توقف بزرگ ماه که تقریباً هر ۱۹ سال یکبار رخ میدهد، احتمالاً رویدادی بود که تنها یک بار در هر نسل دیده میشد و داستان آن بهصورت شفاهی از نسلی به نسل دیگر منتقل میشد.
این پدیده ممکن است زمان برگزاری جشنهای بزرگ مذهبی، آیینی و اجتماعی بوده باشد و حتی آغاز مراسم ورود نوجوانان به بزرگسالی را نیز مشخص میکرده است.»
اکنون از دوره توقف بزرگ ماه فاصله میگیریم و به سمت توقف کوچک ماه حرکت میکنیم که در سال ۲۰۳۴ رخ خواهد داد. توقف بزرگ بعدی نیز در سال ۲۰۴۳ اتفاق میافتد.
به همین دلیل، تا مدتها دیگر ماه را در چنین ارتفاع پایینی نزدیک افق نخواهید دید. بنابراین امشب فرصت بسیار مناسبی است تا هم از زیبایی این منظره لذت ببرید و هم پدیده مشهور «خطای دید ماه» را مشاهده کنید یا اگر اهل کنجکاوی هستید، درباره علت آن تحقیق کنید. اگر این فرصت را از دست بدهید، ماه کامل ماه آینده نیز این ویژگی را خواهد داشت، اما اندکی کمتر از امسال چشمگیر خواهد بود.
