آسمان شب اکنون کاملترین تصویر تاریخ خود را از نگاه ماهواره فضایی جستوجوی سیارات فراخورشیدی ناسا، یعنی TESS، دریافت کرده است. این تصویر شگفتانگیز در واقع ترکیبی از هزاران تصویر مختلف است که طی هشت سال رصد مداوم توسط این ماهواره ثبت شدهاند. این نمای عظیم شامل ۹۶ بخش مختلف از آسمان است که بین آوریل ۲۰۱۸ تا سپتامبر ۲۰۲۵ تصویربرداری شدهاند. در این تصویر، بیش از ۶۰۰۰ نقطه رنگارنگ دیده میشود که هر کدام نشاندهنده وجود یک سیاره فراخورشیدی شناختهشده یا یک سیاره احتمالی هستند که به دور ستارهای دیگر در حال گردشاند.
ماهواره TESS یا «ماهواره نقشهبردار گذر سیارات فراخورشیدی» یکی از مهمترین پروژههای ناسا برای جستوجوی دنیاهای جدید خارج از منظومه شمسی است. این مأموریت با هدف پیدا کردن سیاراتی طراحی شده که در اطراف ستارگان نزدیک به زمین میچرخند و شاید برخی از آنها شرایط لازم برای وجود حیات را داشته باشند.
چگونه TESS سیارات را پیدا میکند؟
طبق توضیحات ناسا، TESS از روشی به نام «روش گذر» یا Transit Method برای کشف سیارات فراخورشیدی استفاده میکند. در این روش، ماهواره بهطور همزمان روشنایی هزاران ستاره را زیر نظر میگیرد. هنگامی که یک سیاره از مقابل ستاره میزبان خود عبور میکند، مقدار بسیار کوچکی از نور ستاره کاهش مییابد. این افت بسیار جزئی در روشنایی میتواند نشانه وجود یک سیاره باشد.
اگرچه این کاهش نور بسیار کوچک است، اما تجهیزات حساس TESS قادرند آن را تشخیص دهند. در واقع، این ماهواره بهدنبال «چشمک زدن» یا تغییرات ظریف نور ستارگان میگردد تا سیارات پنهان را شناسایی کند.
TESS دارای چهار دوربین زاویهباز قدرتمند است که هر بخش از آسمان را تقریباً بهمدت یک ماه بررسی میکنند. پس از پایان بررسی یک ناحیه، فضاپیما به بخش بعدی حرکت میکند و این روند بهصورت منظم ادامه پیدا میکند.
این جستوجوی آرام، دقیق و سیستماتیک طی سالهای گذشته باعث ایجاد یکی از بزرگترین فهرستهای سیارات فراخورشیدی در تاریخ علم شده است. اما جالب اینجاست که مأموریت TESS فقط به کشف سیارات محدود نشده است.
دانشمندان در دادههای این ماهواره موفق شدهاند اجرام و پدیدههای فضایی دیگری را نیز شناسایی کنند؛ از جمله سیارکهای نزدیک زمین، جریانهای عظیم ستارگان جوان، و حتی فعالیتهای بسیار پرانرژی در مرکز کهکشانهای دوردست.
تا سپتامبر ۲۰۲۵، ماهواره TESS موفق شده بود وجود ۶۷۹ سیاره فراخورشیدی را بهطور رسمی تأیید کند. علاوه بر این، بیش از ۵۱۶۵ نامزد احتمالی برای سیارات جدید نیز شناسایی شدهاند که هنوز نیاز به بررسی و تأیید توسط رصدخانههای دیگر یا مطالعات دقیقتر دارند.
این سیارات تنوع بسیار زیادی دارند. برخی از آنها حتی از سیاره عطارد کوچکتر هستند، در حالی که برخی دیگر غولهای گازی عظیمیاند که از مشتری نیز بزرگتر و خشنتر توصیف میشوند.
اما شاید هیجانانگیزترین کشفیات مربوط به سیاراتی باشد که در «منطقه قابل سکونت» ستاره خود قرار دارند؛ ناحیهای که در آن دما میتواند برای وجود آب مایع مناسب باشد. وجود آب مایع یکی از مهمترین شرایط لازم برای شکلگیری حیات بهشمار میرود.
البته دانشمندان هنوز نمیدانند آیا واقعاً روی این سیارات حیات وجود دارد یا نه، اما کشف آنها امیدها را برای پیدا کردن دنیاهای شبیه زمین افزایش داده است.
یکی از نکات جالب این مأموریت، کشفیات عجیب و غیرمنتظرهای است که در سالهای اخیر به دست آمدهاند. در سال ۲۰۲۶، دادههای TESS سیستمی را آشکار کردند که مدار یکی از اجرام همراه آن بهشکل بسیار غیرعادی و شدید کج شده بود.
همچنین نشانههایی از برخورد خشونتآمیز دو سیاره نیز در دادهها دیده شد؛ اتفاقی نادر که میتواند اطلاعات ارزشمندی درباره شکلگیری و تکامل منظومههای سیارهای در اختیار دانشمندان قرار دهد.
برخورد سیارات یکی از رویدادهای مهم در تاریخ کیهان محسوب میشود. حتی برخی نظریهها معتقدند که ماه زمین نیز میلیاردها سال پیش در اثر برخورد عظیم یک جرم آسمانی با زمین شکل گرفته است. به همین دلیل، مشاهده چنین رویدادهایی در منظومههای دیگر میتواند درک ما از تاریخ منظومه شمسی را نیز عمیقتر کند.
اکنون که حجم دادههای TESS هر روز بیشتر میشود، پژوهشگران از فناوریهای هوش مصنوعی و یادگیری ماشین برای تحلیل این آرشیو عظیم استفاده میکنند. این الگوریتمها میتوانند الگوهایی را پیدا کنند که شاید انسانها بهسادگی متوجه آنها نشوند.
دانشمندان امیدوارند با استفاده از یادگیری ماشین، تعداد سیارات کشفشده در سالهای آینده بهسرعت افزایش پیدا کند. هوش مصنوعی میتواند دادههای میلیونها ستاره را سریعتر و دقیقتر بررسی کند و احتمال کشف دنیاهای جدید را بالا ببرد.
تصویری که اکنون از آسمان شب توسط TESS تهیه شده، فقط یک عکس زیبا نیست؛ بلکه نمایی از تلاش بشر برای درک جایگاه خود در جهان است. هر نقطه رنگی در این تصویر میتواند یک منظومه کامل با سیارات ناشناخته باشد؛ دنیاهایی که شاید برخی از آنها اقیانوس، جو، یا حتی شرایط مناسب برای حیات داشته باشند.
مأموریت TESS نشان میدهد که جهان بسیار بزرگتر و پیچیدهتر از چیزی است که زمانی تصور میکردیم. تنها در بخشی کوچک از کهکشان راه شیری، هزاران سیاره احتمالی شناسایی شدهاند و این احتمال وجود دارد که میلیاردها سیاره دیگر هنوز کشف نشده باشند.
با ادامه فعالیت TESS و پروژههای آینده ناسا و دیگر سازمانهای فضایی، شاید در سالهای آینده انسان بتواند برای نخستین بار نشانهای واقعی از حیات در خارج از زمین پیدا کند؛ کشفی که میتواند یکی از بزرگترین رویدادهای تاریخ علم و بشریت باشد.
