این دو، دو نوع کاملاً متفاوت از انفجارهای ستارهای به شمار میآیند و اگر این کشف تأیید شود، میتواند درک دانشمندان از تولد و مرگ ستارگان را بهطور اساسی دگرگون کند.
زمانی که یک ستاره بسیار پرجرم به پایان عمر خود میرسد، اخترشناسان انفجار گرماهستهای خشونتآمیزی را که رخ میدهد «ابرنواختر» مینامند. این مرگهای نمایشی، بقایایی از خود به جا میگذارند که در آنها هسته ستاره قدیمی به جرمی فوقالعاده فشرده به نام ستاره نوترونی تبدیل میشود، یا اگر جرم کافی داشته باشد، به یک سیاهچاله فرو میریزد. ابرنواخترها رویدادهایی نسبتاً رایج در کیهان هستند و اخترشناسان بهطور منظم شاهد وقوع آنها هستند؛ بهگونهای که هر سال چیزی در حدود ۲۰ هزار ابرنواختر شناسایی میشود.
در مقابل، کیلونوا رویدادی بسیار نادر است. تاکنون تنها یک کیلونوا بهطور قطعی ثبت شده که در سال ۲۰۱۷ مشاهده شد. این انفجارها از نظر نوری کمنورتر از ابرنواخترها هستند، اما در دادههای مربوط به امواج گرانشی بسیار واضحتر دیده میشوند. کیلونوا زمانی رخ میدهد که دو ستاره نوترونی با یکدیگر برخورد میکنند. دانشمندان معتقدند این برخوردها منبع اصلی تولید عناصر سنگین در جهان هستند؛ عناصری مانند پلاتین، طلا و اورانیوم.
اکنون گروهی از پژوهشگران بر این باورند که رویدادی بیسابقه را مشاهده کردهاند: یک ابرنواختر که تنها چند ساعت بعد، با یک کیلونوا از همان منبع دنبال شده است. این موضوع پرسشهای مهمی را درباره ارتباط احتمالی این دو انفجار با یکدیگر مطرح کرده است.
این «ابرکیلونوا»ی احتمالی در تاریخ ۱۸ اوت ۲۰۲۵ رخ داده و نخستین بار توسط رصدخانه تداخلسنجی امواج گرانشی لیزری، موسوم به لایگو (LIGO)، شناسایی شده است. این رویداد که AT2025ulz نامگذاری شده، شباهت زیادی به سیگنالهای امواج گرانشی داشت که در کیلونوای سال ۲۰۱۷ ثبت شده بودند.
پس از اعلام هشدار از سوی لایگو، دیگر تلسکوپهایی که با استفاده از تابش الکترومغناطیسی کار میکنند ــ از جمله نور مرئی، پرتو ایکس، فروسرخ و امواج رادیویی ــ بهسرعت به سوی محل این رویداد نشانه رفتند تا پیامدهای آن را رصد کنند.
مانسی کاسلیوال، مدیر رصدخانه پالومار مؤسسه فناوری کالیفرنیا (کلتک)، در بیانیهای مطبوعاتی میگوید:
«در ابتدا، برای حدود سه روز، این فوران دقیقاً شبیه همان کیلونوای نخست در سال ۲۰۱۷ به نظر میرسید. همه با شدت زیادی در حال مشاهده و تحلیل آن بودند، اما بعد از مدتی، رفتار آن بیشتر شبیه یک ابرنواختر شد و برخی اخترشناسان علاقه خود را از دست دادند. البته نه ما.»
آنچه گروه کاسلیوال مشاهده کرد، در آغاز یک سیگنال قوی در طولموجهای قرمز بود؛ نشانهای از حضور عناصر سنگین که معمولاً پس از یک کیلونوا انتظار میرود. با این حال، با گذشت زمان، این سیگنال روشنتر شد و به سمت رنگهای آبی گرایش پیدا کرد. علاوه بر این، نشانههایی از گاز هیدروژن نیز در دادهها دیده شد؛ ویژگیهایی که همگی بیشتر با یک ابرنواختر سازگار هستند.
این معما هنوز حل نشده است، اما تیم کاسلیوال نظریهای قابلقبول ارائه کرده که میتواند توضیح دهد چه چیزی در حال رخ دادن بوده است.
بر اساس این فرضیه، شاید ستارهای که رویداد AT2025ulz را رقم زده، هنگام انفجار ابرنواختری خود، نه یک هسته، بلکه دو هسته به جا گذاشته است. این دو ستاره نوترونی دوقلو که بسیار کوچک و نزدیک به هم بودهاند، اندکی بعد با یکدیگر برخورد کرده و انفجار دوگانهای را پدید آوردهاند که همان ابرکیلونوا است.
چند مسیر متفاوت برای رخ دادن چنین فرآیندی وجود دارد، اما همه آنها یک شرط مشترک دارند: ستاره اولیه باید با سرعت بسیار بالایی در حال چرخش بوده باشد. در یکی از سناریوها، پس از انفجار ابرنواختر، هسته ستاره از طریق فرآیندی به نام «شکافت» به دو ستاره نوترونی جداگانه تقسیم میشود. در سناریوی دوم، تنها یک ستاره نوترونی شکل میگیرد، اما قرصی از ماده پیرامون آن باقی میماند. این قرص در ادامه تودهتوده شده و یک ستاره نوترونی کوچک دیگر را میسازد؛ فرآیندی که شباهت زیادی به شکلگیری سیارات در یک منظومه خورشیدی دارد.
در حال حاضر، هیچیک از این نظریهها بهطور تجربی تأیید نشدهاند. ستارههای نوترونی با چنین جرمهای اندکی تاکنون مشاهده نشدهاند ــ هرچند این موضوع لزوماً به معنای عدم وجود آنها نیست. حتی این احتمال نیز مطرح است که رویداد امواج گرانشی و ابرنواختری که بعدها با ابزارهای الکترومغناطیسی دیده شد، در واقع متعلق به دو منبع متفاوت اما نزدیک به هم بوده باشند.
کاسلیوال در اینباره میگوید:
«ما با قطعیت نمیدانیم که یک ابرکیلونوا کشف کردهایم یا نه، اما این رویداد در هر صورت چشمگشا و بسیار تأملبرانگیز است.»
تنها راه قطعی برای تأیید وقوع یک ابرکیلونوا، ادامه رصد آسمان و یافتن رویدادهای مشابه در آینده است. پس از AT2025ulz، جامعه اخترشناسی با دقتی بیش از پیش چشم به آسمان دوخته تا شاید بار دیگر شاهد چنین انفجار شگفتانگیزی در کیهان باشد.
