شاخص فصلی فضایی Look Up که در ۲ ژوئن ۲۰۲۶ منتشر شد، تعداد ماهوارههای فعال در مدار زمین را ۱۵٬۷۱۱ مورد اعلام کرد. از این تعداد، ۱۰٬۳۶۵ ماهواره متعلق به منظومه استارلینک شرکت اسپیسایکس بودند. این رقم معادل ۶۵.۹۷ درصد کل ماهوارههای فعال است؛ بنابراین عبارت «تقریباً دو ماهواره از هر سه ماهواره» دقیقاً از محاسبات همین فهرست به دست آمده است.
همین شاخص تعداد ماهوارههای فعال در ابتدای سال ۲۰۱۹ را کمتر از ۲۰۰۰ مورد اعلام کرده بود. بنابراین در کمی بیش از هفت سال، تعداد ماهوارههای فعال تقریباً هشت برابر شده است. این بازه زمانی از آن جهت اهمیت ویژهای دارد که نخستین محموله کامل شامل ۶۰ ماهواره استارلینک در ماه مه ۲۰۱۹ به فضا پرتاب شد.
این اعداد، آمار عملیاتی مربوط به یک تاریخ مشخص هستند و نمیتوان آنها را اعداد ثابت و دائمی دانست. فعال بودن یک ماهواره بر اساس اطلاعات ردیابی و شواهد عملیاتی ارزیابی میشود و فهرستهای مختلف ممکن است به اعداد متفاوتی برسند. بنابراین آمار ژوئن باید بهعنوان تصویری منسجم از وضعیت ماهوارهها در یک ارائهدهنده مشخص در نظر گرفته شود، نه یک سرشماری جهانی با استاندارد واحد.
۱۵٬۷۱۱ ماهواره از یک شاخص تجاری ترافیک فضایی
Look Up یک شرکت فرانسوی فعال در حوزه آگاهی موقعیتی فضایی است که رادارهای ردیابی و یک پلتفرم داده به نام SYNAPSE را اداره میکند. شاخص سهماهه دوم سال ۲۰۲۶ این شرکت که با همکاری مجله فرانسوی Le Point تهیه شده، تعداد ماهوارههای فعال را در ابتدای ژوئن ۱۵٬۷۱۱ مورد اعلام کرد. در نسخه قبلی این شاخص که سه ماه قبل منتشر شده بود، تعداد ماهوارههای فعال ۱۴٬۳۸۹ مورد اعلام شده بود.
این یعنی تعداد فضاپیماهای فعال در یک فصل حدود ۱۳۲۲ مورد افزایش یافته است. این شاخص اعلام کرد که طی سال قبل، ۳۳۲۰ ماهواره استارلینک جدید به ناوگان فعال اضافه شدهاند و همزمان تعداد ماهوارههای چینی نیز افزایش یافته است. طبق این گزارش، چین ۱۲۸۶ ماهواره فعال داشته که منظومههای در حال توسعه Qian Fan و GuoWang را نیز شامل میشود. همچنین تعداد ماهوارههای فعال Eutelsat OneWeb برابر با ۶۵۱ مورد اعلام شده است.
مخرج محاسبات اهمیت زیادی دارد. این گزارش ماهوارههای فعال را شمارش کرده، نه تمام اشیای ساخت بشر که در بالای سر ما در مدار قرار دارند. بهصورت جداگانه اعلام شده که بیش از ۳۳ هزار شیء ثبتشده در حال ردیابی هستند که شامل محمولههای فعال، بدنه موشکها و زبالههای فضایی میشوند. بنابراین یک قطعه زباله ناشی از انفجار یا برخورد، صرفاً به دلیل گردش به دور زمین، در عدد ۱۵٬۷۱۱ ماهواره فعال قرار نمیگیرد.
«فعال بودن» یک قضاوت است، نه ویژگیای که از زمان پرتاب روی شیء ثبت شده باشد
ممکن است ردیابی یک ماهواره آسان باشد، اما تعیین وضعیت عملیاتی آن دشوار باشد. ماهوارههای تازه پرتابشده ممکن است هفتهها در حال افزایش ارتفاع مداری و انجام آزمایشهای مختلف باشند. یک فضاپیما ممکن است بهصورت متناوب پاسخ دهد، بهعنوان ماهواره ذخیره مداری نگهداری شود یا وارد مرحله خروج کنترلشده از مدار شود. ناظران عمومی نیز همیشه نمیدانند که یک اپراتور دقیقاً چه زمانی یک ماهواره را عملیاتی یا بازنشسته اعلام کرده است.
تفاوت در تاریخ ثبت اطلاعات نیز باعث اختلاف میان آمارها میشود. صفحه آمار محیط فضایی آژانس فضایی اروپا اکنون برآوردی حدود ۱۶ هزار ماهواره فعال ارائه میدهد که به رقم ژوئن Look Up نزدیک است؛ اما مدل این آژانس برای تخمین زبالههای فضایی از جمعیت مرجع قدیمیتری استفاده میکند و در نتیجه رقم متفاوتی برای محمولههای فعال به دست میدهد. این اعداد به پرسشهای مرتبط اما نه کاملاً یکسان پاسخ میدهند.
استارلینک بهخوبی نشان میدهد که چنین آماری با چه سرعتی تغییر میکند. تا ۲۸ ژوئن، Space.com با استناد به اطلاعات ردیاب ماهوارهای Jonathan McDowell، تعداد ماهوارههای فعال استارلینک را بیش از ۱۰٬۷۰۰ مورد اعلام کرد. تا ماه اوت نیز این تعداد بیشتر شد. این موضوع رقم ۱۰٬۳۶۵ در تاریخ ثبت شاخص را بیاعتبار نمیکند؛ بلکه نشان میدهد هر آمار ماهوارهای باید همراه با منبع و تاریخ ثبت آن ارائه شود.
در ابتدای سال ۲۰۱۹، این تحول هنوز فقط یک پیشبینی بود
در سپتامبر ۲۰۱۹، آژانس فضایی اروپا از مانور اجتناب از برخورد ماهواره بادسنج Aeolus خبر داد؛ زیرا احتمال نزدیک شدن آن به یکی از نخستین ۶۰ ماهواره استارلینک وجود داشت. ESA اعلام کرده بود که از زمان پرتاب اسپوتنیک تاکنون بیش از ۹۰۰۰ ماهواره به فضا پرتاب شده، اما در آن زمان تنها حدود ۲۰۰۰ ماهواره همچنان فعال بودند.
ESA هشدار داده بود که منظومههای پیشنهادی شامل هزاران ماهواره، جمعیت فعال ماهوارهها را بهسرعت افزایش خواهند داد و هماهنگی دستی میان آنها دیگر عملی نخواهد بود. در آن زمان، نخستین محموله استارلینک تنها چند ماه بود که در مدار قرار گرفته بود. امروزه آن هشدار بیشتر شبیه توصیفی از تحولی است که همان زمان آغاز شده بود تا یک سناریوی دوردست.
اسپیسایکس سرعت ساخت یک منظومه ماهوارهای را تغییر داد. موشکهای Falcon ۹ قابل استفاده مجدد، گلوگاه پرتاب را کاهش دادند. ماهوارههای استاندارد نیز میتوانستند بهصورت سری تولید شوند و دهها دستگاه از آنها در یک مأموریت به فضا فرستاده شوند. یک شبکه اینترنت ماهوارهای نیز از گسترش مداوم سود میبرد، زیرا افزایش صفحات مداری و تعداد ماهوارهها میتواند ظرفیت، پوشش و افزونگی شبکه را افزایش دهد.
نتیجه فقط ایجاد یک ناوگان بزرگ نبود، بلکه شکلگیری یک چرخه صنعتی شامل پرتاب، افزایش ارتفاع مداری، جایگزینی و خارج کردن ماهوارهها از مدار بود. در نتیجه، تعداد ماهوارههای فعال میتوانست تنها طی یک ماه صدها مورد تغییر کند.
دو سوم ماهوارهها به معنی دو سوم کل ظرفیت فضایی نیست
در تصویر ارائهشده توسط Look Up، تعداد ۱۰٬۳۶۵ ماهواره استارلینک در برابر ۵۳۴۶ ماهواره فعال متعلق به تمام اپراتورهای دیگر قرار میگیرد. بنابراین یک منظومه متعلق به اسپیسایکس بهتنهایی بیش از ۵۰۰۰ فضاپیما بیشتر از مجموع ناوگان فعال سایر اپراتورهای جهان داشت.
SpaceDaily در ماه ژوئیه از عبور تعداد ماهوارههای استارلینک از مرز ۱۰ هزار دستگاه خبر داد. مقایسه فعلی یک نکته تاریخی مهم را نیز نشان میدهد: تعداد ماهوارههای این منظومه بهتنهایی در ژوئن ۲۰۲۶ بیش از پنج برابر کل جمعیت ماهوارههای فعال جهان در ابتدای سال ۲۰۱۹ بود.
البته شمارش تعداد اشیا معیار کاملی نیست. در این روش، یک ماهواره کوچک ارتباطی همان وزن عددی را دارد که یک ماهواره بزرگ هواشناسی، یک فضاپیمای ناوبری یا یک رصدخانه علمی پیچیده دارد. این روش جرم کلی فضاپیماها، توان مصرفی، پهنای باند، ارزش اقتصادی، توانمندی ملی یا دستاوردهای علمی را اندازهگیری نمیکند.
همچنین تمرکز بالای تعداد ماهوارهها به این معنی نیست که تمام ماهوارههای استارلینک برای همیشه فعال باقی میمانند. اسپیسایکس عمداً برخی ماهوارهها را از مدار خارج کرده، تعدادی را به دلیل خرابی یا اثرات کشش جوی از دست داده و مدلهای قدیمیتر را با ماهوارههای جدید جایگزین کرده است. تعداد کل پرتابها شامل ماهوارههایی است که قبلاً دوباره وارد جو شدهاند و همچنین ماهوارههای جدیدی که هنوز وارد مرحله عملیاتی نشدهاند. بنابراین تعداد ماهوارههای فعال، تصویری از وضعیت ناوگان در یک چرخه دائماً در حال تغییر است.
افزایش ترافیک فضایی، مدیریت مدار را دشوارتر میکند
منظومههای بزرگ در مدار پایین زمین میتوانند اینترنت پهنباند با تأخیر کم ارائه دهند، برای کشتیها و هواپیماها ارتباط برقرار کنند و مناطقی را که شبکههای زمینی در آنها وجود ندارند یا آسیب دیدهاند، به اینترنت متصل کنند. این مزایا به مقیاس بزرگ وابسته هستند؛ ماهوارههای متعدد در مدارهای هماهنگ میتوانند باعث شوند همیشه یک ماهواره برای برقراری ارتباط با کاربر در محدوده مناسب قرار داشته باشد، در حالی که ماهواره قبلی از افق خارج میشود.
اما همین مقیاس، تعداد بررسیهای مربوط به احتمال نزدیک شدن ماهوارهها را نیز افزایش میدهد. نزدیکشدن مداری به معنای پیشبینی عبور نزدیک دو جسم از کنار یکدیگر است، نه الزاماً وقوع برخورد. بیشتر هشدارها نیازی به انجام مانور ندارند. با این حال، اپراتورها باید عدم قطعیتهای مداری را بررسی کنند، موارد مهم را شناسایی کنند و زمانی که دو ماهواره قابلکنترل ممکن است تصمیمهای متناقضی برای اجتناب از برخورد بگیرند، با یکدیگر هماهنگ شوند.
برنامه CREAM آژانس فضایی اروپا با هدف خودکارسازی بخش بیشتری از این فرایند طراحی شده است. خودکارسازی میتواند هشدارهای اشتباه، زمان واکنش و فشار کاری اپراتورها را کاهش دهد. با این حال، همچنان به ردیابی دقیق، برنامهریزی مشترک مانورها، خارج کردن ماهوارهها از مدار در پایان عمر و قوانین مشخص برای ماهوارههای خراب و غیرقابلکنترل نیاز است.
هرچه ناوگان بزرگتر شود، حفظ نرخ موفقیت بالا اهمیت بیشتری پیدا میکند. اگر حتی درصد کوچکی از هزاران فضاپیما پیش از خروج کنترلشده از مدار دچار نقص شوند، تعداد مطلق اشیای غیرقابلکنترل میتواند قابلتوجه باشد. ارتفاع پایین مدار به کاهش این مشکل کمک میکند، زیرا کشش جوی در نهایت ماهوارهها را از مدار خارج میکند؛ اما فاصله زمانی تا ورود مجدد به جو همچنان باید مدیریت شود.
داستان اصلی، ساختار جدید است نه عدد دقیق امروز
شاخص ماه ژوئن اکنون بخشی از تاریخ شده است. پرتابهای استارلینک ادامه پیدا کرده، منظومههای چینی با سرعت بیشتری توسعه یافتهاند و شبکههای دیگر نیز ماهوارههای جدیدی به فضا فرستادهاند. اگر عدد ۱۵٬۷۱۱ را بدون ذکر تاریخ آن بیان کنیم، دقت ظاهری این عدد به یک تصور اشتباه از ثبات تبدیل میشود.
اما تغییر ساختاری ایجادشده ماندگارتر است. در ابتدای سال ۲۰۱۹، ماهوارههای فعال جهان مجموعهای متنوع بودند که طی چند دهه توسط دولتها، شرکتهای تجاری، دانشگاهها و مؤسسات پژوهشی ساخته شده بودند. تا ژوئن ۲۰۲۶، یک شبکه خصوصی اینترنت پهنباند تقریباً ۶۶ درصد از کل ماهوارههای فعال را در اختیار داشت.
این تمرکز به اسپیسایکس نفوذ قابلتوجهی بر تقاضای پرتاب، حجم کار مربوط به مدیریت ترافیک مداری، دسترسی به اینترنت پهنباند و شکلگیری استانداردهای عملیاتی منظومههای ماهوارهای میدهد. همچنین به این معناست که انتخابهای یک شرکت درباره ارتفاع مداری، قابلیت اطمینان، مانوردهی، میزان روشنایی و نحوه خروج ماهوارهها از مدار، بیش از گذشته بر محیط فضایی مشترک تأثیر میگذارد.
بنابراین، دقیقترین برداشت از این اعداد، در عین سادگی، پیامدهای مهمی دارد: Look Up در ژوئن ۲۰۲۶ تقریباً هشت برابر تعداد ماهوارههای فعال ابتدای سال ۲۰۱۹ را ثبت کرد و در آن تاریخ، تقریباً دو سوم این ماهوارهها متعلق به استارلینک بودند. این تعداد همچنان در حال تغییر است. اما گذار به استفاده صنعتی و متمرکز از مدار پایین زمین، همین حالا اتفاق افتاده است.
