وقتی از فضا به زمین نگاه میکنیم، پهنههای آبی گستردهای را میبینیم که حدود ۷۱ درصد از سطح آن را پوشاندهاند. این ویژگی زمین را به یک «دنیای آبی» بیهمتا در ذهن ما تبدیل کرده است؛ با این حال، یافتههای علمی نشان میدهند که اگر معیار سنجش را حجم کل آب مایع قرار دهیم، زمین ممکن است حتی در رتبههای نخست منظومه شمسی قرار نگیرد. قمرهای یخزدهای مانند اروپا و انسلادوس، با اقیانوسهای عظیمی که زیر پوستههای ضخیم یخی خود پنهان کردهاند، تعریف ما را از جهانهای آبی به چالش میکشند.
بر اساس مقایسه ناسا میان زمین و اروپا، حجم اقیانوس زیرسطحی قمر اروپا حدود ۳ میلیارد کیلومتر مکعب تخمین زده میشود. این مقدار بیش از دو برابر کل آبهای موجود در زمین (حدود ۱.۴ میلیارد کیلومتر مکعب) است. اروپا با وجود اینکه قطرش تنها حدود یکچهارم زمین است، به لطف اقیانوس بسیار عمیق خود که میانگین عمق آن به ۱۰۰ کیلومتر میرسد، این حجم عظیم از آب را در خود جای داده است.
شواهد مربوط به وجود این اقیانوس پهناور از تحلیلهای زمینشناختی و اندازهگیریهای میدان مغناطیسی به دست آمده است. دادههای فضاپیمای گالیله نشان داد که تغییرات میدان مغناطیسی اروپا در نزدیکی مشتری، ناشی از یک لایه رسانای الکتریکی مانند آب شور زیرسطحی است. افزون بر این، نیروهای کشندی ناشی از جاذبه قدرتمند مشتری با ایجاد اصطکاک و گرما در لایههای درونی، مانع از یخزدگی کامل این اقیانوس میشوند. فضاپیمای اروپا کلیپر برای سنجش این نظریه اقیانوسی طراحی شده است تا ویژگیهای این اقیانوس را با ابزارهای پیشرفته بسنجد. با این حال، این کاوشگر به دنبال کشف مستقیم ارگانیسمهای زنده نیست، بلکه ناسا صراحتاً آن را یک مأموریت زیستپذیری توصیف میکند.
در سوی دیگر، قمر کوچک انسلادوس با قطر تقریبی ۵۰۰ کیلومتر، شگفتی دیگری را در منظومه شمسی رقم زده است. این قمر برخلاف اروپا که اقیانوس خود را کاملاً پوشانده، نمونههایی از آب زیرسطحیاش را به شکل فورانهای مداوم از شکافهای قطب جنوب خود به فضا پرتاب میکند. دانشمندان دریافتهاند که تنشهای کشندی باعث انباشت و کاهش عرض شیارهای ببری میشوند؛ به این ترتیب که با دور و نزدیک شدن قمر در مدار زحل، این مجاری باز و بسته شده و شدت فورانها تغییر میکند.
فضاپیمای کاسینی در طول مأموریت خود توانست از میان این فورانها عبور کند و به تحلیل شیمیایی ذرات پرتابشده بپردازد. این کاوشگر ترکیباتی نظیر آب، نمک، سیلیس، هیدروژن مولکولی و مواد آلی را شناسایی کرد. همچنین در سال ۲۰۲۳، پژوهشگران با بررسی مجدد دادههای این مأموریت، موفق به ثبت فسفات در دانههای یخ غنی از نمک شدند که یکی از عناصر کلیدی برای شکلگیری حیات به شمار میرود. تحلیلهای بعدی در سال ۲۰۲۵ روی ذراتی که در ارتفاعات پایینتر جمعآوری شده بودند نیز نشان داد که ترکیبات آلی بیشتری در دانههای تازه فورانها در این فورانهای تازه وجود دارد.
با وجود حجم بالای آب در این جهانهای یخزده، وجود آب مایع به تنهایی تضمینکننده حیات نیست. اقیانوسهای زمین به دلیل قرارگیری در سطح، دریافت نور خورشید و تبادل گاز با اتمسفر، شرایط بینظیری برای حیات دارند. در مقابل، اقیانوسهای اروپا و انسلادوس در تاریکی مطلق زیر پوسته یخ قرار گرفتهاند و پویایی آنها به برهمکنش آب با هسته سنگی این قمرها بستگی دارد. با این حال، این دنیاهای دوردست ثابت میکنند که مناطق زیستپذیر منظومه شمسی بسیار فراتر از مرزهای سنتی اطراف خورشید امتداد دارند.
نگاهی نو به جهانهای آبی منظومه شمسی
در نهایت، اصطلاح «دنیای آبی» تعریف واحدی ندارد؛ اگر معیار ما وسعت آب در سطح سیاره باشد، زمین بدون رقیب است؛ اگر حجم آب مایع مد نظر باشد، اروپا پیشتاز خواهد بود؛ و اگر دسترسی آسان به اقیانوس بدون نیاز به حفاریهای عمیق ملاک قرار گیرد، انسلادوس به دلیل فورانهای فضاییاش بینظیر است. این تفاوتها نشان میدهند که منظومه شمسی آب را در اشکال و ساختارهای بسیار متفاوتی ذخیره کرده است.
