در سراسر جهان، استخراج صنعتی شن و ماسه با سرعتی باورنکردنی در حال انجام است؛ سرعتی که بسیار فراتر از توان چرخه طبیعی زمین برای جایگزینی این منابع حیاتی است. در واقع، رودخانههای ما به معنای واقعی کلمه در حال خالی شدن از شن هستند.
محققان اخیراً با بررسی ۴۱۱ مطالعه انجام شده از سال ۱۹۷۴، «پژوهش گستردهای را منتشر کردند» پژوهش گستردهای را منتشر کردند که نشان میدهد تقاضای جهانی برای شن و ماسه رودخانهای جهت تولید مصالح ساختمانی، به هیچ وجه پایدار نیست.
دلتا مکونگ در ویتنام، نمونهای بارز از این فاجعه است. در این منطقه، کشتیهای مجهز به بیل مکانیکی میتوانند تنها در سه ساعت، ۳۰۰ متر مکعب شن استخراج کنند. نرخ استخراج در این منطقه حدود ۱۱.۸ برابر سریعتر از بازسازی طبیعی رسوبات است.
این برداشت بیرویه باعث شده تا بستر رودخانه در طول سالهای اخیر به شدت فرو برود. اگرچه این تغییرات در سطح آب چندان چشمگیر به نظر نمیرسد، اما پیامدهای آن برای جریان آب، سلامت اکوسیستم رودخانهای و پایداری سواحل بسیار ویرانگر است.
تنها در بازه زمانی ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۰، بیش از ۱۸۰۰ خانه در حاشیه رودخانه مکونگ به دلیل فرسایش شدید سواحل فرو ریختند. «کارشناسان هشدار میدهند» کارشناسان هشدار میدهند که اگر روند فعلی استخراج ادامه یابد، تا سال ۲۰۳۵ دیگر شنی در این بخش از رودخانه باقی نخواهد ماند.
مشکل تنها به مکونگ محدود نمیشود. دریاچه پویانگ در چین چنان دستخوش تغییرات شده که این دگرگونیها از فضا نیز قابل مشاهده است. همچنین بسیاری از آبراههای هند و رودخانههای آمازون در برزیل نیز با سرنوشت مشابهی روبرو هستند.
شن و ماسه پرمصرفترین مواد جامد استخراج شده در جهان هستند که بیش از ۷۰ درصد حجم بتن را تشکیل میدهند. به گفته ادوارد پارک، جغرافیدان و نویسنده اصلی این مطالعه که نتایج آن در نشریه «بررسیهای ژئوفیزیک» بررسیهای ژئوفیزیک چاپ شده است، شن رودخانهای به دلیل اصطکاک مناسب و نداشتن نمک، بهترین گزینه برای ساختوساز است.
با این حال، این مزایای اقتصادی باید در برابر هزینههای زیستمحیطی و اجتماعی سنجیده شوند. در بسیاری از مناطق، ضعف نظارت باعث شده تا سودجویان از این منابع بهرهبرداری کنند، در حالی که جوامع محلی متحمل خسارتهای جبرانناپذیر میشوند.
راهکارهایی برای نجات رودخانهها
برای مقابله با این بحران، کارشناسان بر ضرورت مدیریت دقیق تأکید دارند. استخراج باید تنها در مناطق مشخص و با حجمهای تعیینشده بر اساس نرخ بازسازی طبیعی صورت گیرد.
- بهبود سیستمهای نظارتی و پایش دقیقتر
- اعمال قوانین سختگیرانه علیه استخراج غیرقانونی
- تعیین محدودیتهای فصلی برای برداشت شن
- ایجاد مناطق حفاظتشده برای استخراج پایدار
کاهش معنادار آسیبها تنها از طریق همکاریهای تکنولوژیک و تدوین مقررات هماهنگ امکانپذیر است. تکیه بر یک راهکار واحد برای حل این معضل جهانی کافی نخواهد بود و نیازمند عزمی جدی برای مدیریت تقاضا در صنعت ساختوساز است.
