احساس خارش، اغلب هشداری از سوی بدن است که نشان میدهد عاملی بیگانه روی پوست شما قرار گرفته است. از پوستههای خشک گرفته تا نیش حشرات یا حتی تار مویی که صورتتان را قلقلک میدهد، همه اینها میتوانند باعث شوند که به دنبال راهی برای تسکین خارش باشیم.
اما تحقیقات جدیدی که بر روی موشها انجام شده، نشان میدهد که این حس محافظتی ممکن است اندام حسی ویژهی خود را داشته باشد: موهای کرکی یا وِلوس (vellus hairs).
این موهای نازک و ظریف، که گاهی به آنها «کرک پرز» هم گفته میشود، تقریباً تمام سطح بدن انسان را پوشاندهاند و در نواحی خاصی از بدن موشها، مانند پشت گوش و پنجههای عقبی، به وفور یافت میشوند.
موهای ولوس نقشی مهم در تنظیم دمای بدن ایفا میکنند؛ آنها در هوای سرد سیخ میشوند و در هوای گرم، عرق را از سطح پوست دور میکنند. با این حال، به نظر میرسد این موها در حس کردن انواع خاصی از لمس، بهویژه در تحریک حس خارش، نیز نقش دارند.
در حالی که تحقیقات زیادی بر روی خارش ناشی از تماس مستقیم با مواد محرک انجام شده، گروهی از زیستشناسان دانشگاه میشیگان متوجه شدند که خارش ناشی از حرکت موها کمتر مورد بررسی قرار گرفته است. آنها در مقاله خود که در مجله Neuron منتشر شده، اشاره میکنند که «لرزش ملایم موهای ولوس در چانه، در مقایسه با پیشانی، صورت یا بازوها، باعث خارش شدیدی میشود.»
این یافتهها حاکی از وجود ساختارهای مویی تخصصی و سلولهای عصبی ویژهای است که به این نوع خارش مکانیکی اختصاص دارند.
محققان برای درک بهتر این پدیده، مطالعه خود را بر روی موشها متمرکز کردند. اگرچه همیشه تضمینی وجود ندارد که یافتهها در موشها مشابه انسانها باشد، اما به دلیل شباهتهای تکاملی، اغلب همپوشانی قابل توجهی وجود دارد.
در انسانها، درک لامسه توسط دو نوع موی اصلی، یعنی موهای پایانی (terminal) و موهای ولوس، انجام میشود. در مقابل، جوندگان به دلیل داشتن انواع مختلفی از موهای پوششی مانند موهای نگهبان (guard)، موهای سوزنی (awl/auchene) و موهای زیگزاگ (zig-zag) که برای حس لامسه و تنظیم دما ضروری هستند، مورد توجه زیادی قرار گرفتهاند.
محققان با انجام آزمایشهای متعدد دریافتند که هر کدام از این موهای ولوسمانند به نوع خاصی از سلولهای عصبی حسی با هدایت سریع متصل هستند که با لمس ملایم مو، حس «خارش» را منتقل میکنند. در موشهایی که دچار التهاب مزمن پوستی در نواحی دارای موهای ولوسمانند بودند، این سلولهای عصبی به شدت فعال بودند و موشها به وضوح دچار خارش میشدند.
اما زمانی که محققان ژنهای فعالکننده این نوع خاص از سلولهای عصبی را غیرفعال کردند، موشها دیگر التهاب را به صورت خارش تجربه نکردند.
محققان گزارش دادند این یافتهها را «حیاتی برای تنظیم خارش ناشی از تماس مو در خارش مزمن» توصیف کردند و بر اهمیت آنها در پردازش غیرطبیعی حواس تأکید نمودند.
ممکن است تحقیق درباره خارش موشها عجیب به نظر برسد، اما به دلیل اشتراکات ژنتیکی، این حیوانات به طور گسترده در تحقیقات پزشکی برای آزمایش اثربخشی درمانهای انسانی قبل از شروع آزمایشهای بالینی مورد استفاده قرار میگیرند.
درک چگونگی ایجاد خارش در موشها و شباهت آن به خارش موهای ولوس در انسانها، دانشمندان را به این نتیجه میرساند که موشها میتوانند مدلهای مناسبی برای یافتن درمانهایی برای بیماریهای خارشدار انسانی مانند نیش حشرات، اگزما و تماس با گیاهان سمی باشند.
بو دوان، زیستشناس مولکولی، میگوید «ما به یک مسیر درمانی جدید برای درمان خارش مزمن نیاز داریم و تحقیقات ما نشان میدهد که این گروه از سلولهای عصبی میتوانند هدفی برای آینده باشند.»
این تحقیق در مجله Neuron منتشر شده است.
