دانشمندان نخستین شواهد وجود لوله‌های گدازه در زهره را کشف کردند

سیارهٔ زهره را اغلب «خواهر زمین» می‌نامند؛ زیرا از نظر اندازه، جرم و ترکیب، شباهت‌های زیادی با سیارهٔ ما دارد. هر دو از جهان‌های سنگی به شمار می‌روند که تقریباً هم‌زمان و در بخش درونی منظومهٔ خورشیدی شکل گرفتند. با این حال، سرنوشت آن‌ها مسیرهای کاملاً متفاوتی را پیمود. زهره به دنیایی بدل شد با دماهای سطحی در حدود ۴۶۵ درجه سانتی‌گراد، فشاری جوی که ۹۰ برابر زمین است، و ابرهای ضخیمی که مملو از اسید سولفوریک‌اند و به‌طور دائمی سیاره را در بر می‌گیرند. این تفاوت‌های چشمگیر میان دو سیارهٔ به ظاهر همسان، زهره را به موضوعی بسیار جذاب برای دانشمندان سیاره‌شناسی تبدیل کرده است.

زهره و زمین؛ شباهت‌ها و تفاوت‌ها

ورای شباهت‌های ابعادی، زمین و زهره یک ویژگی مشترک دیگر هم دارند: هر دو از نظر زمین‌شناسی فعال‌اند و تاریخ آن‌ها به شدت تحت تأثیر فعالیت‌های آتشفشانی شکل گرفته است. سطح زهره عمدتاً از دشت‌های پهناور آتشفشانی، آتشفشان‌های سپری عظیم و جریان‌های وسیع گدازه ساخته شده است. درست همانند زمین، زهره بارها و بارها با فوران‌های درونی خود بازپیرایی شده و چشم‌اندازهایی را پدید آورده که شباهت شگفت‌انگیزی به مناطق آتشفشانی سیارهٔ ما دارند.

شناخت ویژگی‌های آتشفشانی زهره، به‌ویژه ساختارهای زیرزمینی که از این فعالیت‌ها پدید می‌آیند، دیدگاهی تازه از فرآیندهای زمین‌شناسی به دست می‌دهد؛ فرآیندهایی که نه تنها چهرهٔ این سیاره را شکل داده‌اند، بلکه می‌توانند سرنخ‌هایی مهم در مورد علت تفاوت مسیر تکاملی زمین و زهره نیز در اختیار ما بگذارند.

جست‌وجوی لوله‌های گدازه در زهره

تیمی بین‌المللی به سرپرستی باربارا د توفولی از دانشگاه پادووا در ایتالیا، با بررسی تصاویر راداری و داده‌های توپوگرافیک مأموریت‌های پیشین زهره، در پی کشف شواهدی از لوله‌های گدازهٔ فرو ریخته برآمدند. تمرکز اصلی پژوهش آن‌ها بر آتشفشان‌های سپری بزرگ بود؛ آن‌هایی که قطرشان بیش از ۱۰۰ کیلومتر است.

لوله‌های گدازه، تونل‌های طبیعی‌ای هستند که زمانی شکل می‌گیرند که سطح جریان گدازه سرد و سخت می‌شود، اما در زیر آن هنوز گدازهٔ داغ جریان دارد. پس از آن‌که این گدازه‌ها از مسیر خارج شوند یا تخلیه گردند، یک لولهٔ توخالی برجای می‌ماند. دانشمندان در تصاویر، چهار رشته زنجیرهٔ پی‌درپی از فرورفتگی‌ها و حفره‌ها را شناسایی کردند که به وضوح نشانه‌ای از فرو ریختن بخش‌هایی از این لوله‌های زیرزمینی به نظر می‌رسید.

لوله‌هایی که دیگر سیارات هم دارند

چنین لوله‌هایی پیش‌تر در ماه و زمین کشف شده‌اند، اما وجودشان در زهره تا همین اواخر صرفاً یک فرضیه بود. کشف این ساختارها در زهره ــ یا هر سیارهٔ دیگری ــ بینشی ارزشمند از تاریخ آتشفشانی آن سیاره به دست می‌دهد. از سوی دیگر، جذاب‌ترین نکته شاید این باشد که چنین تونل‌هایی می‌توانند در آینده به عنوان پناهگاه‌هایی طبیعی برای مأموریت‌های انسانی به زهره مورد استفاده قرار گیرند. این ایده شاید رویایی به نظر برسد، اما از آن‌جا که محیط سطح زهره بسیار خصمانه و مرگبار است، هر ساختار زیرسطحی که بتواند سپری در برابر دما و فشار جهنمی آن ایجاد کند، ارزشمند خواهد بود.

تفاوت با ساختارهای تکتونیکی

یکی از پرسش‌های مهم در این پژوهش آن بود که آیا این زنجیره‌های حفره‌ای می‌توانند ناشی از نیروهای تکتونیکی باشند که پوسته را می‌کشند و می‌شکنند؟ تیم پژوهشگر به این نتیجه رسید که خیر. چرا که این زنجیره‌ها به صورت منحنی و پیچ‌خورده در سطح دیده می‌شوند و دقیقاً مسیر طبیعی جریان گدازهٔ باستانی را دنبال می‌کنند. در مقابل، فرورفتگی‌های تکتونیکی معمولاً راست و خطی‌اند. افزون بر این، ابعاد این حفره‌ها نیز با آنچه در شکاف‌های تکتونیکی دیده می‌شود تفاوت دارد.

چهار نمونهٔ شناسایی‌شده، همگی در دامنه‌های آتشفشان‌هایی قرار دارند که با جریان‌های گستردهٔ گدازه پوشیده شده‌اند؛ درست همان جایی که انتظار می‌رود لوله‌های گدازه شکل گرفته باشند. هم‌راستایی این حفره‌ها در مسیر سراشیبی نیز کاملاً با منطق جریان گدازه به سمت پایین مطابقت دارد.

گامی بزرگ در شناخت زمین‌شناسی زهره

این کشف، درک ما از تکامل زمین‌شناسی زهره را به‌طور چشمگیری ارتقا می‌دهد. شرایط سطحی زهره چنان سخت و نامساعد است که مطالعهٔ مستقیم آن به‌شدت دشوار بوده است. لوله‌های گدازه همچون پنجره‌ای به گذشتهٔ آتشفشانی این سیاره عمل می‌کنند و می‌توانند به ما کمک کنند تا مدل‌های حرارتی و تکتونیکی زهره را دقیق‌تر کنیم.

از دیدگاه آینده‌نگرانه نیز، وجود تونل‌های زیرزمینی گسترده روی زهره چشم‌اندازی هیجان‌انگیز می‌گشاید. بسیاری از پژوهشگران ــ و حتی علاقه‌مندان نجوم ــ مجذوب این ایده‌اند که روزی انسان‌ها بتوانند از این تونل‌ها به عنوان پناهگاه طبیعی بهره ببرند. چنین امکانی، اگرچه دور از دسترس به نظر می‌رسد، اما با فناوری‌های نوین و مأموریت‌های آینده چندان هم غیرممکن نیست.

چشم‌انداز مأموریت‌های آینده

در آینده‌ای نزدیک، مأموریت‌هایی همچون مأموریت EnVision آژانس فضایی اروپا به زهره، که مجهز به رادار نفوذگر زیرسطحی خواهد بود، می‌تواند پرده از گسترهٔ واقعی این لوله‌ها بردارد. چنین ابزارهایی قادرند عمق و وسعت تونل‌ها را نشان دهند و شاید ما را گامی کوچک به سوی تحقق رؤیای کاوش انسانی در زهره نزدیک‌تر کنند.

جمع‌بندی

زهره در نگاه نخست، خواهر زمین است؛ اما خواهر ناسازگار و بسیار متفاوت. اگرچه هر دو سیاره در زمان و مکان مشابهی شکل گرفتند، سرنوشت آن‌ها در دو مسیر متضاد پیش رفت. کشف تازهٔ لوله‌های گدازه در زهره نشان می‌دهد که این سیاره نیز مانند زمین، تاریخ آتشفشانی پویایی داشته است. شناخت این ساختارها نه‌تنها ما را با گذشتهٔ زهره آشنا می‌کند، بلکه کلیدی برای فهم آیندهٔ کاوش‌های انسانی و درک بهتر مسیر تکامل سیارات سنگی منظومهٔ خورشیدی است.