در تابستان سال ۱۹۸۹ میلادی، زمانی که فضاپیمای وویجر ۲ از کنار بزرگترین قمر نپتون عبور کرد، با پدیدهای روبهرو شد که دانشمندان آن را شگفتانگیزترین یافته این ماموریت نامیدند: فورانهای آتشفشانی در سردترین سطح شناختهشده در منظومه شمسی. این کشف، فرضیات پیشین درباره غیرفعال بودن اجرام دوردست در منظومه شمسی را به چالش کشید.
پیش از این ملاقات، دانشمندان تریتون را جهانی یخزده و مرده تصور میکردند. تریتون با دمایی در حدود ۳۸ کلوین، یعنی حدود ۳۹۱ درجه فارنهایت زیر صفر، سردترین سطح شناختهشده را داراست. در چنین شرایطی، نیتروژن به شکل یخ روی سطح قمر باقی میماند و تصور هرگونه فعالیت زمینشناختی دور از ذهن به نظر میرسید. با این حال، مشاهدات نشان داد که تریتون برخلاف ظاهر ساکنش، جهانی فعال است.
هنگامی که فضاپیما به تریتون نزدیک شد، دوربینهای آن ستونهای تیره و باریکی را ثبت کردند که از سطح قمر به هوا برمیخاستند. طبق گزارش اطلاعیه آزمایشگاه پیشرانش جت، این ستونها تا ارتفاع هشت کیلومتری بالا رفته و سپس در جو رقیق تریتون تا ۱۵۰ کیلومتر در جهت باد گسترده میشدند. فضاپیما در طول این مسیر سه تصویر متوالی ثبت کرد از یکی از این فورانها تهیه کرد که جزئیات خیرهکنندهای از خروج ذرات تیره و کریستالهای یخ را به نمایش میگذاشت.
چرا یک جهان یخزده فوران میکند؟
یکی از نظریات اصلی برای توضیح این پدیده، اثر گلخانهای در زیر سطح است. بر اساس توضیح آزمایشگاه پیشرانش جت، نور خورشید که از لایههای یخی عبور میکند، ذرات تیره زیرین را گرم کرده و باعث تصعید نیتروژن منجمد میشود. افزایش فشار گاز نیتروژن در نهایت منجر به خروج آن از منافذ سطح و پرتاب ذرات غبارآلود به جو میشود. با این حال، این مدل هنوز قطعی نیست و بررسی فرضیههای رقیب در سال ۲۰۲۲ نشان میدهد که مکانهای فورانها همیشه با این فرضیه همخوانی ندارند.
میراثی که همچنان ناتمام مانده است
با وجود گذشت بیش از سه دهه، ما تنها حدود ۴۰ درصد از سطح تریتون را از نزدیک دیدهایم و ۶۰ درصد باقیمانده همچنان برای بشر ناشناخته است. سطح تریتون به طرز عجیبی جوان به نظر میرسد، به طوری که دانشمندان عمر آن را حدود ۱۰ میلیون سال تخمین میزنند؛ رقمی بسیار ناچیز در مقایسه با عمر ۴.۶ میلیارد ساله منظومه شمسی. این نشان میدهد که سطح قمر در دوران اخیر بازسازی شده است.
تلاشها برای بازگشت به این قمر، از جمله ماموریت «تریدنت» (Trident)، تاکنون به نتیجه نرسیده و این پروژه برای پرواز در سال ۲۰۲۱ انتخاب نشد در سال ۲۰۲۱ متوقف شد. دانشمندان معتقدند ابزارهای قدیمی فضاپیمای وویجر که به تعبیر کارل میچل «اساساً یک دوربین تلویزیونی متصل به یک دستگاه فکس» بودند، تنها بخش کوچکی از حقیقت را آشکار کردند. با این حال، همان تصاویر اولیه کافی بود تا بسیاری از محققان، از جمله لوئیز پراکتر، اعتراف کنند که «همیشه عاشق تصاویر وویجر ۲ بوده است» و مشتاقانه در انتظار درک عمیقتر از این دنیای عجیب هستند.
نتیجهگیری
تریتون به ما یادآوری میکند که قضاوت درباره یک جهان پیش از مشاهده دقیق آن میتواند گمراهکننده باشد. این قمر با وجود داشتن سردترین سطح شناختهشده، ثابت کرد که حتی در دورترین نقاط منظومه شمسی نیز حیات زمینشناختی میتواند در جریان باشد.
