امروزه حدود ۷۵۰۰ زبان گفتاری و اشارهای در سراسر جهان مورد استفاده قرار میگیرند، اما این تنوع زبانی چشمگیر ممکن است تنها بخش کوچکی از ثروت زبانی باشد که بشر در طول تاریخ در اختیار داشته است. یک مطالعه مدلسازی جدید که در نشریه ساینس منتشر شده، نشان میدهد که تنوع زبانی احتمالاً بین ۱۰۰۰ تا ۳۰۰۰ سال پیش به اوج خود رسیده و در آن زمان دهها هزار زبان مختلف در کنار هم وجود داشتهاند.
آنچه پس از این دوران طلایی رخ داد، یک کاهش شدید و غیرمنتظره بود که به نظر میرسد بسیار پیشتر از گسترش استعمار اروپایی آغاز شده باشد. با ظهور دولتها و امپراتوریهای بزرگ، بسیاری از زبانهای محلی به تدریج از میان رفتند. کلر بورن، زبانشناس تاریخی از دانشگاه ییل و نویسنده ارشد این پژوهش، معتقد است که به دلیل ناقص بودن اسناد باستانی، نمیتوان به سوابق مکتوب برای تعیین دقیق تعداد زبانهای گمشده تکیه کرد.
پژوهشگران برای درک بهتر این روند، دادههای مربوط به ۱۷۱ جامعه شکارچی-گردآورنده و ماهیگیر را بررسی کردند. با استفاده از این دادهها، آنها تخمینی از تعداد گروههای قومی-زبانی در ۱۲ هزار سال پیش، یعنی آغاز دوره هولوسن، ارائه دادند. مدلهای شبیهسازی نشان میدهند که در آن زمان، تنوع زبانی در طول بیشتر دوره هولوسن افزایش یافته، حدود ۲۰۰۰ سال پیش به اوج خود رسیده و سپس با سرعتی زیاد رو به افول نهاده است.
این کاهش ناگهانی با گسترش دولتها و امپراتوریهای اولیه همخوانی دارد. دامیان بلاس، انسانشناس تکاملی و نویسنده اصلی این مطالعه، هشدار میدهد که این فاجعه زبانی درک ما از ویژگیهای جهانی یا طبیعی زبان انسان را نیز تحت تأثیر قرار داده است. در واقع، بسیاری از ویژگیهای مشترک در زبانهای امروزی ممکن است نه به دلیل ترجیحات ذهنی انسان، بلکه نتیجه مستقیم این «گلوگاه» تاریخی و از دست رفتن تنوع زبانی باشد.
میراثی که همچنان در خطر است
این روند کاهش زبانها هنوز به پایان نرسیده است. مطالعهای در سال ۲۰۲۲ که در نشریه نیچر اکولوژی اند اِولوشن منتشر شد، پیشبینی میکند که اگر مداخلهای صورت نگیرد، روند از دست رفتن زبانها تا ۴۰ سال آینده سه برابر خواهد شد و ممکن است تا پایان قرن جاری بیش از ۱۵۰۰ زبان دیگر برای همیشه خاموش شوند. با این حال، بورن تأکید میکند که این سرنوشت اجتنابناپذیر نیست و امروزه ابزارهای حمایتی بسیاری برای حفظ زبانها در اختیار داریم که در ۳۰۰۰ سال پیش وجود نداشتند. یافتههای نهایی این تیم تحقیقاتی در نشریه ساینس به چاپ رسیده است.
