مریخ برخلاف زمین صفحات تکتونیکی ندارد؛ همان نیروهایی که در زمین مسئول شکلگیری بسیاری از کوهستانهای سنگی هستند. با این حال، این موضوع به معنای آن نیست که سیاره سرخ فاقد چشماندازهای ناهموار، قلهها، درهها و پدیدههای زمینشناسی شگفتانگیز است. در واقع، بزرگترین دره شناختهشده و بزرگترین آتشفشان منظومه شمسی در مریخ قرار دارند.
مریخنورد Curiosity ناسا اخیراً در حال حرکت در درهای مریخی با نام غیررسمی «Valle Grande» بوده که در مسیر خود با چند ویژگی زمینشناسی بسیار جالب مواجه شده است.
«دریایی از چندضلعیها»
این ربات در یک تصویر پانورامای ۳۶۰ درجه، سطح مریخ را پوشیده از الگویی شبیه لانه زنبور ثبت کرده است. هر یک از این چندضلعیها حدود ۴ تا ۸ سانتیمتر عرض دارند. Curiosity در همان روز همچنین یک تصویر پانورامای شگفتانگیز از یک تپه صخرهای با قلهای صاف ثبت کرد. اما ابتدا نگاهی به این چندضلعیها بیندازیم.
دانشمندان در مرکز کنترل مأموریت هنوز توضیح قطعی برای شکلگیری این ساختارها که «شکافهای چندضلعی» نامیده میشوند ندارند، اما احتمال میدهند فرایند ایجاد آنها مشابه ترکهایی باشد که در گلولای زمین ایجاد میشوند. این ترکها بر اثر چرخههای گرم و سرد شدن شکل میگیرند؛ چرخههایی که باعث فشرده شدن رسوبات و خارج شدن آب از آنها میشوند.
برای بررسی دقیقتر، تیم مأموریت مطالعات علمی بیشتری در محل انجام داده است.
اشوین واساوادا، دانشمند پروژه مأموریت Curiosity از آزمایشگاه پیشرانش جت ناسا در کالیفرنیای جنوبی، گفت: «ما از طریق چشمان Curiosity چشماندازهای جذاب زیادی دیدهایم، اما این دریای چندضلعیها واقعاً ما را شگفتزده کرد.»
او افزود که دانشمندان شکل و ترکیب شیمیایی این ساختارها را با دقت اندازهگیری کردهاند و امیدوارند دادههای بهدستآمده سرنخهایی درباره نحوه شکلگیری آنها ارائه دهد.
تپههای صخرهای بزرگ
برخی از این شکافهای چندضلعی در اطراف کنارههای یک تپه صخرهای نزدیک نیز دیده شدهاند. این نوع تپه که به «Butte» معروف است، ساختاری با دیوارههای نسبتاً شیبدار و سطح بالایی صاف دارد و نمونههای مشابه آن در منطقه Monument Valley زمین نیز دیده میشود.
در زمین، چنین تپههایی معمولاً بر اثر فرسایش و هوازدگی فیزیکی شکل میگیرند. در این فرایند، لایههای نرمتر سنگهای اطراف به مرور از بین میروند و لایههای سختتر و مقاومتر به شکل تپههایی منفرد با سطح صاف باقی میمانند.
دانشمندان معتقدند در مریخ نیز فرایند فرسایش مشابهی رخ میدهد که عمدتاً تحت تأثیر باد و طوفانهای گردوغبار است. با این حال، برخی پژوهشگران احتمال میدهند آبهای باستانی نیز پیش از خشک شدن سیاره، در شکلگیری این ساختارهای تپهای نقش داشته باشند.
از آنجا که مریخ مانند زمین دارای صفحات تکتونیکی نیست، بیشتر کوههای آن منشأ آتشفشانی دارند و طی دورههای طولانی در اثر فورانهای گدازه شکل گرفتهاند، بدون اینکه حرکت صفحات پوستهای آنها را جابهجا یا تخریب کند.
به همین دلیل، Olympus Mons، بزرگترین آتشفشان منظومه شمسی، توانسته است طی میلیاردها سال با انباشته شدن لایههای متعدد گدازه در یک نقطه، به اندازه عظیم امروزی برسد.
مریخنورد Curiosity نزدیک به ۵۰۰۰ روز مریخی است که در حال کاوش سیاره سرخ است. این مریخنورد در اوت ۲۰۱۲ در دهانه Gale فرود آمد؛ حوضهای به عرض حدود ۱۵۴ کیلومتر که در اثر برخورد یک سیارک یا دنبالهدار با مریخ در حدود ۳.۶ میلیارد سال پیش شکل گرفته است.
مأموریت Curiosity به تأیید این نظریه کمک کرده است که دهانه Gale میلیاردها سال پیش یک دریاچه بوده است؛ موضوعی که احتمال جذابی را مطرح میکند: اینکه این منطقه در گذشته محیطی مناسب برای شکلگیری و بقای حیات میکروبی بوده باشد.
