آیا تا به حال برای تماشای یک خورشیدگرفتگی دور هم جمع شدهاید؟ طبیعتاً نمیتوانید مستقیم به خورشید نگاه کنید. بنابراین همه با عینکهای مخصوص و ابزارهای سوراخسوزنی یا در مواقع ضروری حتی آبکشهای آشپزخانه دور هم جمع میشوند تا گرفتگی را تماشا کنند.
ما حتی مشغول فیلمبرداری از گربهها، سگها و حیوانات باغوحش هم میشویم تا ببینیم آیا رفتار عجیبی از خود نشان میدهند یا نه.
اگر کمی به این ماجرا فکر کنیم، همهچیز واقعاً عجیب به نظر میرسد. گروهی از میمونهای بیلباس که با هیجان فراوان منتظرند تا نور حیاتبخش خورشید برای مدت کوتاهی در اثر عبور ماه از مقابل آن خاموش شود. البته وقتی صحبت از خورشیدگرفتگی میشود، هیجان ما انسانها چندان هم عجیب نیست؛ بهخصوص با نزدیک شدن به خورشیدگرفتگی ۱۲ اوت.
بنابراین شاید تعجبآور نباشد که برخی دانشمندان علاقهمند بودهاند بررسی کنند آیا خورشیدگرفتگی تأثیر قابلتوجهی بر حیوانات دارد یا نه. اما نکته جالب اینجاست که ممکن است عجیبترین رفتارها در هنگام خورشیدگرفتگی در واقع متعلق به خود ما انسانها باشد.
یک روز عجیب در باغوحش
مطالعه رفتار حیوانات هنگام خورشیدگرفتگی کار آسانی نیست؛ بهخصوص به این دلیل که چنین رویدادهایی بسیار نادر هستند.
برای انجام چنین پژوهشی باید هماهنگی زیادی صورت بگیرد تا در لحظه دقیق قرار گرفتن ماه مقابل خورشید، شرایط مناسب، پژوهشگران و حیوانات مورد مطالعه همگی در جای درست حضور داشته باشند. با این حال، چند پژوهش موفق به بررسی این موضوع شدهاند.
در یک مطالعه منتشرشده در سال ۲۰۲۰، رفتار حیوانات باغوحش ریوربنکس در ایالت کارولینای جنوبی آمریکا هنگام خورشیدگرفتگی سال ۲۰۱۷ بررسی شد. نتایج نشان داد حدود ۷۵ درصد از حیوانات مورد مشاهده نوعی تغییر رفتاری از خود نشان دادهاند.
رایجترین رفتار این بود که حیوانات تصور میکردند شب شده و به سمت محل استراحت خود میرفتند. برخی حیوانات نیز مضطرب شدند؛ بابونها به یکدیگر پناه بردند و یک اژدهای کومودو با سرعتی غیرعادی شروع به حرکت کرد. سپس نوبت لاکپشتهای گالاپاگوس رسید.
این لاکپشتها نهتنها برخلاف روند معمول، هنگام خورشیدگرفتگی فعالتر شدند و حتی به آسمان نگاه کردند، بلکه دو لاکپشت درست پیش از رسیدن خورشیدگرفتگی به مرحله کلی، شروع به جفتگیری کردند!
در سال ۲۰۲۶، مطالعه دیگری نیز در باغوحش دو گرانبی در کانادا انجام شد که رفتار حیوانات را هنگام خورشیدگرفتگی سال ۲۰۲۴ بررسی میکرد؛ با این تفاوت که این بار خبری از ازدحام بازدیدکنندگان نبود. نتایج نشان داد بیشتر حیوانات در واقع تغییر چندانی در رفتار خود نداشتند.
میمونهای ماکاک تغییر رفتاری جزئی داشتند و پیش از عبور کامل از مرحله گرفت، به نقاط مرتفعتر میرفتند. همچنین برخی گورخرها نشانههایی از استرس نشان دادند، اما در مجموع اتفاق خاص دیگری مشاهده نشد.
این موضوع آدم را به فکر میاندازد که شاید عجیبترین چیزی که در مطالعه قبلی باغوحش دیده شده بود، نه رفتار حیوانات، بلکه خود بازدیدکنندگان بودهاند.
البته مطالعه دوم علاوه بر مشاهده حیوانات، موضوع دیگری را نیز بررسی میکرد. پژوهشگران میخواستند رابطه میان مشاهده یک خورشیدگرفتگی کامل در طبیعت، احساس شگفتی و هویت علمی افراد را بررسی کنند.
نتایج نشان داد اتفاق جالبی برای انسانها در جریان این پژوهش رخ میدهد. بسیاری از شرکتکنندگان احساس شگفتی و حیرت زیادی را تجربه کردند و این احساس در افرادی که خورشیدگرفتگی کامل را دیده بودند، قویتر از کسانی بود که تنها شاهد یک خورشیدگرفتگی جزئی بودند.
افرادی که تغییراتی را در رفتار حیوانات مشاهده کرده بودند، چه این تغییرات واقعاً رخ داده بود و چه برداشت خودشان بود، احساس شگفتی و الهام بیشتری گزارش کردند. این موضوع همچنین با احساس قویتر هویت علمی و این باور همراه بود که در انجام یک پژوهش علمی، مشارکت معناداری داشتهاند.
پس آیا وجه مشترک همه این اتفاقات، خود ما انسانها هستیم؟
دکتر آدام هارتستون-روز، که در هر دو مطالعه سال ۲۰۲۶ مشارکت داشته، ظاهراً چنین عقیدهای دارد.
او به A-Z Animals گفته است: «حیواناتی که در هنگام خورشیدگرفتگی عجیبترین کار را انجام میدهند، بدون شک انسانها هستند. فکر میکنم این موضوع حتی میتواند توضیحی برای برخی رفتارهای غیرعادی باشد که در حیوانات نیز مشاهده میکنیم.»
وقتی به جمعیتی نگاه میکنید که همگی با آبکش در دست بیرون آمدهاند، این توضیح چندان هم عجیب به نظر نمیرسد!
