قرصها و مکملهای پروبیوتیک امروزه به یکی از اقلام فراوان در قفسه داروخانهها و فروشگاههای مواد غذایی تبدیل شدهاند. شبکههای اجتماعی نیز پر از ویدیوهایی است که مصرف روزانه آنها را برای بهبود گوارش و تقویت سیستم ایمنی توصیه میکنند، اما شواهد علمی پشت این قرصها به اندازه تبلیغاتشان قوی نیست.
هنگامی که از پروبیوتیکها سخن میگوییم، منظورمان گونههای خاصی از باکتریهای ساکن روده است که با سلامتی ارتباط ارتباط دارند. به عنوان مثال، سطوح بالاتر باکتریهای مفید با نرخ پایینتر چاقی مرتبط است و کاهش مقادیر مقادیر پایینتر لاکتوباسیلوس میتواند خطرات قلبی را به همراه داشته باشد. ایده اصلی این است که با دادن این باکتریها به افراد، میکروبیوم روده تغییر کرده و خطرات ناشی از مشکلات سلامتی کاهش مییابد.
با این حال، دستگاه گوارش انسان بسیار پیچیده است و افزودن تنها یک سویه باکتریایی به رژیم غذایی نمیتواند به سادگی تعادل آن را برقرار کند. یک پژوهشگر در این باره توضیح میدهد که اضافه کردن یک سویه باکتری به روده مانند این است که دوازده هزار درخت از یک گونه را در میان جنگل آمازون رها کنیم و انتظار داشته باشیم تمام مشکلات اکوسیستم حل شود. در حالی که این کار ممکن است در برخی موارد کمککننده باشد، پیامدهای ناخواسته فراوانی نیز به دنبال خواهد داشت.
پژوهشهای انجامشده در این زمینه نشان میدهند که بسیاری از مطالعات کیفیت بسیار ضعیف دارند و نمیتوانند به طور قطع کارایی این محصولات را ثابت کنند. علاوه بر این، مکملهای پروبیوتیک یکی از حوزههای بحرانی از نظر تخلفات پژوهشی محسوب میشوند و بسیاری کارآزمایی بالینی تصادفیسازیشده در این زمینه تاکنون به دلایل مختلف پس گرفته شدهاند.
بزرگترین مطالعه که در زمینه پیشگیری از سرماخوردگی انجام شد، نشان داد هیچ تفاوتی میان مصرف پروبیوتیکها و دارونما در شدت بیماری وجود ندارد. کارشناسان یادآور میشوند که هیچ فایده آشکاری برای اگزما برای این مکملها دیده نمیشود و حتی بزرگترین کارآزمایی تصادفیسازیشده نوزادان نارس نیز هیچ مزیت مثبتی را نشان نداد.
حتی در مواردی که انتظار میرفت پروبیوتیکها بیشترین تأثیر را داشته باشند، یعنی پیشگیری از عفونتهای اسهالی، پیشرفت چشمگیری مشاهده نشده است. در سال ۲۰۲۰، یک پژوهش سیستماتیک گسترده جامع شامل ۸۲ مطالعه و بیش از ۱۲ هزار شرکتکننده، هیچ مزیت خاصی را برای قرصهای پروبیوتیک در پیشگیری از اسهال عفونی گزارش نکرد.
بدتر از آن، خطرات بالقوهای نیز وجود دارد که گاهی نادیده گرفته میشوند. یک بررسی توسط همکاری کاکرین در سال ۲۰۲۱ برای پیشگیری از دیابت بارداری نشان داد که این مکملها نهتنها فایدهای ندارند، بلکه احتمال بروز پره اکلامپسی را نیز افزایش میدهند. از سوی دیگر، اگرچه یک بررسی کاکرین برای زنانی که از پیش به دیابت بارداری مبتلا بودند برخی مزایا را نشان داد، اما مشخص شد که بیشتر کارآزماییهای بررسیشده متعلق به یک گروه پژوهشی با سابقه بالای مقالات پسگرفتهشده به دلیل نگرانیهای جدی در زمینه صداقت علمی بودهامد.
مشکل دیگر این است که اصطلاح پروبیوتیک خود تا حد زیادی مبهم و کلی است. مردم از این واژه برای انواع قرصهای باکتریایی استفاده میکنند که بسیاری از آنها استانداردسازی نشدهاند و تأثیرات متفاوتی دارند. ممکن است توازن دقیق میان بیفیدوباکتریا و لاکتوباسیلوس برای دستیابی به نتیجه مطلوب ضروری باشد یا اینکه این محصولات نیازمند شخصیسازی دقیق باشند که علم پزشکی هنوز به آن دست نیافته است.
در نهایت، دادههای کلی چندان به نفع قرصها و پودرهای پروبیوتیک نیستند و در بزرگترین کارآزماییهای بالینی نتایج امیدوارکنندهای دیده نشده است. اگرچه مصرف مواد غذایی تخمیرشده مانند ماست یا کلم ترش به دلیل طعم عالی و فواید احتمالی آنها انتخاب خوبی است، اما اتکا به مکملهای پروبیوتیک برای بهبود سلامت عمومی توجیهپذیر به نظر نمیرسد.
