اواخر امسال، فرصتی خواهید داشت تا نگاهی به دنبالهدار 2P/Encke بیندازید؛ جرمی که دوباره به بخش داخلی منظومه شمسی بازمیگردد. متأسفانه این دنبالهدار هرگز به اندازه ۲۰ آوریل ۲۰۰۷ تماشایی نخواهد بود؛ زمانی که فضاپیمای رصدخانه روابط خورشیدی-زمینی ناسا (STEREO) شاهد رویدادی بود که تا آن زمان هرگز دیده نشده بود.
دنبالهدار انکه (لطفاً ما را ببخشید که نام 2P را حذف میکنیم؛ حتی ناسا هم اغلب همین کار را انجام میدهد) یک دنبالهدار جالب با اندازهای کوچک تا متوسط است که قطر آن حدود ۴.۸ کیلومتر (۲.۹۸ مایل) تخمین زده میشود. اگرچه اکنون نسبتاً کوچک است، دانشمندان معتقدند این دنبالهدار بقایای جرمی بسیار بزرگتر است که احتمالاً حدود ۱۰ هزار تا ۲۰ هزار سال پیش از هم پاشیده است.
در حالی که این دنبالهدار به مسیر خود ادامه میدهد و با نزدیک شدن به خورشید و گرم شدن، مقدار قابلتوجهی از جرم خود را از دست میدهد، قطعات و ذرات باقیمانده از آن اکنون بارش شهابی ثوری (Taurid meteor shower) را تشکیل دادهاند؛ پدیدهای که گاهی «گلولههای آتشین هالووین» نامیده میشود و هر پاییز آسمان را روشن میکند.
اگرچه یک تیم پژوهشی شواهدی از آزاد شدن حجم بزرگی از گردوغبار توسط انکه در کمتر از ۲۰ هزار سال پیش پیدا کرده که احتمالاً بر اثر یک برخورد ایجاد شده و در جو عطارد رسوب کرده است، این احتمال نیز وجود دارد که بارش شهابی ثوری تنها نتیجه باقیماندههای جرم مادر انکه و گذشت زمان بسیار طولانی باشد.
در مقالهای درباره دنبالهدارها و بارشهای شهابی آمده است:
«این دنبالهدار در حال حاضر در هر مدار خود حدود ۱۰ میلیارد کیلوگرم از جرمش را از دست میدهد. با در نظر گرفتن جرم کلی مجموعه ثوری (حدود ۱۰ تریلیون کیلوگرم) و سن دینامیکی حدود ۱۰ هزار سال، به نظر میرسد فعالیت تصعیدی خود دنبالهدار 2P/Encke بهتنهایی برای توضیح شکلگیری مجموعه ثوری کافی باشد، به شرط آنکه این فعالیت در گذشته به اندازه امروز شدید بوده باشد.»
بنابراین این دنبالهدار بخشی از جرمی است که یک بارش شهابی سالانه را برای ما به وجود آورده؛ موضوعی که به خودی خود بسیار جالب است. اما در ۲۰ آوریل ۲۰۰۷، فضاپیمای STEREO A ناسا شاهد اتفاقی حتی شگفتانگیزتر بود: برخورد دنبالهدار با یک فوران جرم تاجی خورشید (CME).
هنگامی که دنبالهدار انکه، که هر ۳.۳ سال یک بار به دور خورشید میچرخد، توسط این فوران عظیم خورشیدی مورد اصابت قرار گرفت، دم آن کاملاً قطع شد.
ناسا توضیح میدهد:
«دنبالهدار انکه یک دنبالهدار کوتاهدوره است که هر ۳.۳ سال به دور خورشید میگردد. هنگامی که این سنگ یخی از بخش داخلی منظومه شمسی عبور میکند، دو دم ایجاد میکند: یکی از جنس غبار و دیگری از جنس گاز. دم گازی که به آن دم یونی گفته میشود، مستقیماً در جهت مخالف خورشید قرار میگیرد و در امتداد خطوط میدان مغناطیسی موجود در باد خورشیدی قرار میگیرد.»
«اما این خطوط میدان میتوانند توسط فوران جرم تاجی (CME)، یعنی انفجارهای قدرتمند پلاسما و میدان مغناطیسی از خورشید، کاملاً دچار آشفتگی شوند. هنگامی که یک CME از کنار دنبالهدار انکه عبور کرد، موج مواد خورشیدی میدان مغناطیسی اطراف دنبالهدار را مختل کرد و دم آن را جدا کرد. با این حال، این اثر موقتی بود و تنها چند دقیقه بعد دم جدیدی شکل گرفت.»
این جدا شدن چشمگیر دم دنبالهدار در تصاویر ثبتشده قابل مشاهده است، هرچند کیفیت تصویر بندانگشتی متعلق به دوران سال ۲۰۰۷ ناسا ممکن است چندان چشمگیر نباشد.
اواخر امسال، از حدود ماه دسامبر، میتوانید این دنبالهدار را هنگام حرکتش از صورت فلکی اسب بزرگ (Pegasus)، عبور از دلو (Aquarius) و سپس ورود به بزغاله (Capricornus) مشاهده کنید.
در نزدیکترین فاصله خود از خورشید در ۱۰ فوریه ۲۰۲۷، روشنایی دنبالهدار حدود قدر ۵.۹ خواهد بود و در نزدیکترین فاصله خود از زمین در ۳ فوریه ۲۰۲۷ نیز به قدر ۶.۲ خواهد رسید. بنابراین احتمالاً با یک دوربین دوچشمی ساده قابل مشاهده خواهد بود، هرچند یک تلسکوپ کوچک تجربه بسیار بهتری ارائه میدهد.
این دنبالهدار از ماه دسامبر از هر دو نیمکره زمین قابل مشاهده خواهد بود و ارتفاع مناسبی از افق خواهد داشت. سپس بهآرامی در نیمکره شمالی پایینتر میرود و تا اوایل فوریه از دید خارج میشود؛ زمانی که در روشنایی گرگومیش آسمان و درخشش خورشید پنهان خواهد شد.
پس از آن، تنها ناظران نیمکره جنوبی که بتوانند آنقدر زود از خواب بیدار شوند، قادر به مشاهده آن خواهند بود.
شاید ارزش داشته باشد برای دیدن چنین جرم درخشان و جالبی که منشأ یکی از معروفترین بارشهای شهابی سالانه است، کمی زودتر بیدار شوید.
